Hernehim Cultuurpagina's
Pagina Schrijvers - Michaelis, Hanny

Als de naam Gerard Reve valt, denken we niet gauw aan een vrouw. 
De vrouw van Gerard Reve? Een méér notoire homo, ver vóór de tijd dat het modieus werd om openlijk voor je afwijkende seksuele geaardheid uit te komen, kunnen we ons nauwelijks voorstellen. Toch is het een feit dat de dichteres Hanny Michaelis, in 1948 achtentwintig jaar oud, in Amsterdam in het huwelijk trad met de volksschrijver. Die heette toen nog Simon van 't Reve en wordt door Hanny ook nu nog consequent 'Simon' genoemd. Reve was zevenentwintig toen ze met hem trouwde en hun huwelijk hield tien jaar stand, tot 1958. 
Berustend op geestelijke banden in gemeenschappelijke literaire bevlogenheid? Mogelijk, want qua liefde en erotiek zal het ongetwijfeld een armzalig huwelijk zijn geweest waarin zij voortdurend het zoeken naar avontuur buiten de deur door haar echtgenoot met de mantel der 'liefde' zal hebben bedekt. 

Wellicht ligt ook enige verklaring in het feit dat zij een joods oorlogsweeskind was. Toen ze nog maar nauwelijks volwassen was, in 1943, viel haar ouderlijk gezin uiteen, waarna Hanny de oorlog op een onderduikadres heeft overleefd. Haar vader en moeder bleken toen hun einde al te hebben gevonden in het kamp Sobibor, hoewel er nog lange tijd hoop bleef dat beiden zouden terugkeren, of toch zeker één van hen. 
Enkele jaren bleef die hoop – eigenlijk tegen beter weten in – nog bestaan, tot de officiële kennisgeving kwam… Zoals zovele langdurig ondergedoken oorlogskinderen – Mulisch is ook een voorbeeld – heeft zij nog een andere 'ouderlijke' binding gekend. Toch treedt die nooit in de plaats voor het authentieke gevoel dat uitgaat naar het gezin waarin een kind eerst opgegroeid is. Het doet er weinig toe in hoeverre die achtergrond harmonieus was of niet, onderbewust wordt ernaar terugverlangd, vanaf het moment dat de langdurige nachtmerrie eindelijk voorbij is. En ook onder de sombere blik van Reve op zijn jeugdjaren in de roman "De Avonden" ervaart de lezer een nostalgisch effect. 
Ook de jeugd van Hanny Michaelis was helemaal niet zo vrolijk en zeker niet onbezorgd, toch geeft ze die in haar latere leven een aparte plek binnen een milde sfeer. 
Zo kijkt zij bijvoorbeeld terug op de late jaren dertig als op een prettige tijd, toen ze als tiener naar het Vossius Lyceum ging, waar werd lesgegeven door schrijvers als Presser en Binnendijk. Ze kijkt ook met een door ouder en wijzer geworden milde blik terug op haar vader, die joods-duitse immigrant uit Königsberg, die naar Nederland kwam maar hier maatschappelijk mislukte. 
Misschien is dit de verwantschap van Michaelis en Van 't Reve die hen samenbond en vervolgens tot hun huwelijk kon leiden, wie zal het zeggen... 

Hanny Michaelis 

Het tekent de mildheid van Hanny Michaelis dat zij zulke feiten zonder wrok heeft aanvaard, ook over de tijd met Reve spreekt ze nog met een warme ondertoon, hoewel Reve weinig bijdroeg aan haar schamel zelfvertrouwen. Zijn succes met "De Avonden" plaatste hem in zijn ogen ver boven haar prestaties in de poëzie. Als zij een nieuw gedicht had geschreven en het hem te lezen gaf placht hij te zeggen: "Heel aardig, zal ik het voor je schrijven?"  Na de ontbinding van hun huwelijk bleef ze hem volgen en onderhield het contact. Nog altijd bellen ze op hun verjaardagen met elkaar. 
Ongetwijfeld zal Hanny Michaelis ook gelukkiger liefdeservaringen hebben gekend dan de knapenliefdes van haar eerdere echtgenoot waarmee ze dikwijls moet zijn geconfronteerd. In de laatste bij Van Oorschot gepubliceerde bundel lezen we een gevoelig liefdesgedicht. 

Toen je mij met lichte 
vingertoppen behoedzaam 
en toegewijd de braille las, 
legden leeuwen en tijgers 
hun kop op de poten 
en sliepen in, slangen rolden 
zich op en zelfs de schorpioen 
trok zich terug. Verlost 
haalde ik adem, ik voelde 
je hart tegen het mijne kloppen 
en in mijn binnenste werd het stil 
als in de lege kerk vlak voor 
het ogenblik waarop het orgel 
zijn triomfantelijke stem verheft. 

"Wegdraven naar een nieuw utopia" – Van Oorschot 1971 

Na haar scheiding van Reve vond zij een nieuwe partner. Haar nieuwe geluk mocht echter niet lang duren, nog geen 2 jaar later verloor zij hem bij een noodlottig verkeersongeluk. Ook uit deze relatie kwam geen kind voort. 
Dat zij kinderloos is gebleven moet toch een schaduw op haar bestaan hebben geworpen, maar ook dat weet zij te relativeren: "In wat voor sfeer zouden die kinderen zijn opgegroeid, waar vader regelmatig vriendjes meetroonde? Dat ik met Simon geen kinderen kreeg was een weloverwogen keuze".  
Bij al die mildheid en relativering contrasteert haar houding tegenover de staat Israël. Als die ter sprake komt wil ze van geen kritiek horen. Dat is wat de gruwelijke oorlogservaringen van de vervolgden heeft veroorzaakt, in zekere zin werkt de bedreiging een leven lang dóór. 

Als dichteres ontwikkelde Hanny zich met een drang naar perfectie. Een positief effect vanuit de vroegere faalangst. Vanaf 1949 tot 1971 verschenen er 6 bundels met gedichten van treffende essentie. Daarna heeft ze niet meer gepubliceerd. Net als Marie Vasalis schijnt haar zelfkritiek haar op oudere leeftijd steeds te hebben weerhouden nog iets van haar werk aan het publiek prijs te geven. 
Een liefdesgedicht uit de vóórlaatste bundel: 

Een lichaam vertrouwd 
van veel vorige nachten 
dat naakt en ontspannen 
in zijn slaap het mijne zoekt 
Een hand liefkoost vluchtig 
mijn heup. Ik voel me 
wonderbaarlijk bevoorrecht 
en angstwekkend kwetsbaar. 

"De rots van Gibraltar" - Van Oorschot 1969 

Toch is er nu weer gepubliceerd door Hanny Michaelis, zij het indirect. 
Weer was het nostalgie die de dichteres terugbracht naar haar kindertijd, in het boekje "Verst Verleden" kunnen we samen met haar teruggaan. Hierin staan haar herinneringen zoals ze die vertelde aan Nop Maas. 
Hieronder een citaat, wat ik wel een gedicht zou willen noemen:

Met mijn moeder 
die las en breide tegelijk 
en mijn vader 
die dag en nacht piano speelde 
heb ik gepraat, gelachen 
en ruzie gemaakt 
totdat de geschiedenis ze inlijfde 
bij de zes miljoen 

"Verst Verleden" – Van Oorschot november 2002 

Van Marie Vasalis kwamen de erven in 2001 met een postume bundel: "De oude kustlijn", van Hanny Michaelis moeten we het doen met wat citaten en opgetekende verhalen. Maar Hanny lééft nog! Tachtig jaar inmiddels, en wie weet verrast zij ons in de toekomst na haar verscheiden ook nog met een laatste postume bundel. 

© John Newswatcher – december 2002

Het poesje dat die avond
toen ik nog niet wist
wat ons boven het hoofd hing,
languit op je knie lag
en zich door je liet strelen
terwijl je andere arm
me tegen je aandrukte
zodat er een zonderlinge variant
op de Heilige Familie ontstond,
likt vol toewijding haar vel.
Ze leeft gewoon door, net als ik trouwens,
maar vermoedelijk zonder geheugen
om haar tot tranen toe te sarren. 

Hanny Michaelis (1922-2007) 

Vertedering tref ik in de poëzie van Hanny Michaelis, al ontbreekt het vrolijke element. 
De trieste ondertoon van veel gedichten wordt echter nooit smartelijk, omdat het vrijwel altijd samengaat met een emotionele nuchterheid, een contradictio in terminis, maar op de poëzie van Michaelis absoluut van toepassing, evenals trouwens op de persoon. 
Hoewel de laatste van haar zes bundels, Wegdraven naar een nieuw Utopia, in 1971 verscheen, werd haar in 1995 de Anna Bijns prijs toegekend voor haar gehele oeuvre. 
Ter gelegenheid van deze toekenning verscheen Hanny Michaelis in de Plantage bij Hanneke Groenteman, voor mij de eerste kennismaking met de dichteres in persoon. Een wat kleine, in al haar eerder beschreven emotionele nuchterheid zeer sympathieke vrouw, die met moeite praat en dicht over de belangrijkste feiten uit haar leven. 
De Joodse Michaelis zat als jonge tiener drie jaar ondergedoken tijdens de oorlogsjaren. Ook al was er na de bevrijding nog enige hoop dat ze haar ouders terug zou zien, langzaamaan werd duidelijk dat ze behoorden tot 'de zes miljoen', zoals Michaelis het omschreef in haar aan Nop Maas vertelde herinneringen, Verst Verleden (Van Oorschot 2002): 
Met mijn moeder 
die las en breide tegelijk
en mijn vader
die dag en nacht piano speelde
heb ik gepraat, gelachen 

en ruzie gemaakt 
totdat de geschiedenis ze inlijfde 
bij de zes miljoen 
[Met dank aan John Newswatcher van de Hernehim Cultuurpagina's op Het Internet, die op het idee kwam om dit citaat als gedicht te presenteren]. 
De oorlog blijft zeker als thema verweven in haar werk, al is het niet vaak direct. Zoals gezegd: over de dood van haar ouders heeft ze niet echt gedicht, al is het verdriet wel vaak voelbaar. De oorlog klinkt eerder op indirecte wijze door in haar gedichten, waarin de melancholie doorklinkt in de 'zoektocht naar de verloren tijd'. De oorlogsjaren hebben de hang naar de kindertijd bij Hanny Michaelis alleen maar versterkt. 
Ze kende meer verdriet in haar leven. Na de breuk met Reve kreeg ze een andere geliefde, die echter enkele jaren later omkwam bij een verkeersongeluk. Natuurlijk, een gedicht als het hierboven geciteerde Het poesje dat die avond.. staat op zich, en het verdriet dat zo schrijnend zijn opwachting maakt aan het einde is universeel, maar bij Michaelis is het biografische aspect meestal niet ver verwijderd. 

De Verzamelde gedichten van Hanny Michaelis worden uitgegeven door Van Oorschot (1996, derde druk 2002).  

Kees Bakhuyzen 
Gekopiëerd uit de Hoei boei weblog. ( "Hoei boei, ik moet hier zijn" Gerard Reve.) 

^Hernehim      

HOME