Aan het begin van dit verslag moet ik eerst iemand eens goed in het zonnetje zetten:
Rob Vos (acteur en dichter – Zaandam). 
Al een poos geleden – nog 'n jonge man in de beste jaren van zijn leven – werd hij 
getroffen door een herseninfarct met veel gevolgschade, die onherstelbaar bleek.
Menigeen in zo'n situatie zou zich terugtrekken in 'n stil hoekje – een enkeling brengt 
het op om zich een plekje te veroveren waarin hij volop mee kan doen met de actieve 
kanten van het leven.
Hij heeft zich ontplooid als organisator en presentator van podia. Handicaps zijn geen
verdiensten, maar wat je presteert ondanks is gróte verdienste. 
Ik ontmoette hem voor het eerst in 2001, tien jaar geleden alweer. Hij bracht diverse 
groepen uit de hele Zaanstreek en de rest van Noordholland bijeen in 't Caférestaurant
"Paleis op de Dam" en het was een groot succes, zowel door de veelkleurigheid van 
wat er op het podium geboden werd, als de belangstelling van het Zaandamse publiek.
De laatste jaren heeft hij binnen Stichting "Fluxus" de Poëziefestivals georganiseerd.
Twee voorgaande jaren in de aangename en stijlvolle setting van "Serah Artisan" aan 
de Zaandammer sluiskade. Het jureren voor deze niet-zo-prestigieuze prijs werd er
niettemin serieus genomen, de beslissende stem kwam van Gerard Beentjes 
(Literaire Werkplaats, Eemnes), een schrijfdocent met een uitstekende reputatie. 

Blijkbaar stonden dit jaargang de sterren niet gunstig voor Rob. De avond was onzeker
en toen eindelijk toch een datum genoemd was werd die weer uitgesteld wegens 
problemen met locaties. Het werd tenslotte opgelost: De avond van de derde december 
zouden we langs 2 kleinere café's trekken en vervolgens landen in het zaaltje "De Kade"
aan de Oostzijde. 
Op de avond zelf bleek het met de jurering óók niet lekker te lopen. 
Kees-Jan Sierhuis – een beste jongen, kan niet anders, Wormerveerder zoals ik in lang
vervlogen jaren – maar wel met een lichte voorkeur voor het slamgebeuren en bevriend met
de deelnemer John Epke. Voor de zuiverheid zou je dan beter maar niet jureren. 
Dan was daar Pom Wolff (Amsterdam), een omstreden dichter waarvan ik niets anders
verwachtte dan het toejuichen van de eigen slam en minimalstijl en verguizen van alles 
wat daar er in de verte niet op lijkt, zoals duidelijk blijkt op zijn pompornsite. 
Maar de leiding van de driehoofdige jury zou net als het voorgaande jaar weer in de 
integere handen rusten van Gerard Beentjes. 
Het liep anders... 
Laat ik voorop stellen dat ik meedoe aan dit podium zuiver uit nostalgisch perspectief – 
ik bracht mijn kinderjaren nu eenmaal door op die strook veengrond begrensd door het 
IJ, de Zaan en het spoor Amsterdam-Alkmaar. Aan podiumwedstrijden doe ik verder nooit,
vanwege de joelende "jij bent mijn vriendje en jou vind ik een zak" sfeer die daar meestal
hangt - en het winnen van de Fluxus Poëzieprijs gunde ik in principe aan elke deelnemer
zonder er één ogenblik om te rouwen dat die aan mij ontgaat. 
Maar wel zie ik steeds graag dat het een beetje integer toegaat. 

Vlak voor de dag kreeg ik nog een mailtje van "Fluxus" dat het eerste optreden niet om
20:00u maar al om 19:30u zou beginnen – dat was nodig vanwege de pauzes en de tijd 
om van locatie naar locatie te lopen. 
Ik moest al op de eerste locatie optreden, dat betekende dus om vijf uur al van huis 
vertrekken. Om zeven uur liep ik van de parking aan de houthaven over de Hoogedijk 
richting Czarinastraat. Stapte even een cafetaria binnen - een mens moet immers toch 
ook nog wat warms eten nietwaar? 
"Moet u naar "Fellini??" zei de man vanachter de vitrine met bedenkelijk gezicht, 
in wedervraag op: 'of Fellini in de Czarinastraat nog ver lopen was?' 
"Weet u dat wel zeker? Het is een paar honderd meter verderop. Het is een klein kroegje
en volgens mij is het gesloten." 
"Nou dat denk ik niet, er is een poëzie festival en ik heb een e mail met uitnodiging om 
er op te treden", antwoordde ik met overtuiging. 
"Dan zal jij het wel het beste weten", zei de man. Ik duwde de rest van mijn kaassoufflé
haastig naar binnen en vertrok – hij keek mij hoofdschuddend na. 
Dat voorspelde niet veel goeds. Ik dacht niet dat zijn scepsis ingegeven werd door het 
feit dat ginds de frieten met kaassoufflees van een betere kwaliteit waren... 
In de Czarinastraat stond een klein groepje mensen bij elkaar in de wind te kleumen, 
ik herkende Jolies Heij en ze stonden voor de deur van "Fellini", die dus inderdaad.. 
gesloten was. Jolies had een lift uit Amsterdam gekregen van jurylid Pom Wolff en die 
was al in de duistere gribus waarbinnen wij blijkbaar nog niet welkom waren. 
Mijn blaas begon te protesteren tegen het rondhangen in de kille wind maar gelukkig 
ging toen toch de deur open, bijna half acht. 
Vlug naar binnen, ik speurde rond in de ruimte die grotendeels ingenomen werd door 
een toog en een biljart, maar zag geen toilet-bordjes. De man achter de bierpomp 
maakte een vaag gebaar richting een zwart gordijn. 
Ik duwde het wat opzij en deinsde terug. Aan de wand een urinoir en daarnaast een 
open toiletruimte met de smerigste wc-pot die ik in jaren zag. De besmeurde deur lag 
uit zijn hengsels op de vloer. 
Maar ja, ik móest, nog drie kwartier knieën tegen elkaar was uitgesloten. Dus plaatste
ik me voor het urinoir en hoopte maar dat het gordijn niet plotseling zou worden weg
getrokken. "Niet te lang rukken" stond met dikke viltstift boven de pisbak. 
Pom Wolff zal zich hier wel thuis voelen, dacht ik. 

Graag gunnen we de lezers nog een nagekomen verslag van het OBA Open Podium in
Amsterdam op 26 november. 
Deze november-aflevering werd weer heel goed bezocht – de gastvrouw was Monique 
Groeneveld. Jos van Hest opende om 15:00u en liep uit tot royaal voorbij 17:00u - maar 
dat is niet uitzonderlijk bij Jos. Met iedere deelnemer die het podium betreedt waarbij hij
zich prettig voelt vergeet hij de tijd. 
Het was trouwens gezellig druk in de héle OBA want de theaterzaal boven op de 7e was
dat weekend ook het domein van IDFA, het festival van internationale documentairefilms.
De Centrale Openbare Bibliotheek ontwikkelt zich in versnellend tempo tot een 
brandpunt op het Oosterdokseiland, waar bijna dagelijks van alles te doen is, 
van live radio-uitzendingen, jazzconcerten, bijzondere filmvoorstellingen,
 tot exposities en zelfs modeshows toe. 

Ik heb ze lief, 
De plekken waar het tocht 
wanneer je er de bocht 
omgaat 
Geef mij maar de achterkant 
van huizen en gebieden 
waar elke groene spriet 
omringd door scheve stenen 
de droge grond uitschiet 
Het onbedoeld gemaakt 
gebied. 

© Margerite Luitwieler 

Een bemoedigend vers 

Waar watersnood de geur van 
zomer, zalig zotzijn, gras en bloeiend 
landschap vermorst tot grauwe 
ledigheid onder een laag wolkendek 
terwijl een enkele zonnestraal het 
drassig pad onder de kaplaars 
ontmaskert als onbegaanbaar 
daar spant de geest samen met de tijd 
telt de beschikbare uren en 
zegeningen: het boek, de muziek, de vriendschap, 
het gesprek, de droom. 

Waar regeringen in langgerekte 
vergaderingen bijeen gedoogd door 
nieuwe barbaren zich plooien in 
zetten en tegenzetten terwijl Europa 
kreunt onder een schuldenlast op 
schouders van onschuldigen 
daar stelt men zich teweer doet van 
zich horen – vroeger of later. 

Zo zullen wij buigen maar niet breken 
verzinnen wij listen terwijl we 
doorstaan formuleren ideeën en 
doorbreken het zwijgen tot de 
laatste roofridder is verdreven en 
het bolwerk van zijn macht gesloopt. 
Op de ruïnes declameren wij gedichten 
en heffen het glas wetend dat elke 
ruïne de wederopbouw in zich draagt. 

© Gerdin Linthorst

Het duurde deze keer niet zo lang, mijn terugkeer naar Antwerpen.
In 2008, toen Hugo Claus was gestorven, was ik er na meer dan twintig jaar van
afwezigheid. In de oude havenstad aan de Schelde bestaat er een poëziepodium 
al twaalf jaar: "De Muzeval", begonnen in 1999. 
Bart Van Peer was een van de oprichters en zet zich nog steeds in voor dit 
maandelijks podium, daar moet dus wel een sterke motivatie achter steken.
Een reden om er eindelijk eens naartoe te reizen, want tot mijn schande moet ik
erkennen dat ik als Hernehim-redacteur wel Brusselse en Gentse podia bezocht,
maar "De Muzeval" nog nooit. De Belgische Spoorwegen werkten nog een beetje
tegen – want zij werkten niet: juist voor donderdag 10 november maakten de 
spoorbeambten bekend hun treinen een rustdag te gunnen. 
Maar besluit is besloten, zó gemakkelijk laten we ons niet weerhouden: 
op weg met de "voiture" dus. Al is de E17 dubbel zo druk en duren de werken bij 
Brasschaat nog altijd maar voort... 
Bushalte of Parkeergarage Groenplaats blijkt meest nabij de bestemming, vlakbij 
de Kathedraal, hartje oude binnenstad. Een gezellige drukte op straat, gelukkig
minder dan op het Leidseplein in Amsterdam, waar het me vaak net teveel is. 
Voorbij de hoge toren ligt de Grote Markt met het Stadhuis, waar vele straten 
samenkomen. Eén ervan voert naar de Schelde, halverwege een zijstraatje links:
de Grote Pieter Potstraat. Een oud schilderachtig, lichtelijk morsig, straatje. 
"Un petit peu de Montmartre en Anvers", zo wil ik het typeren. Omdat er niets 
"groot" aan is, vermoed ik dat de Kleine Pieter Potstraat een steegje zal blijken! 

De stad

De stad, zij steunt, zij zucht, zij schreeuwt
zij wordt gefolterd en zij wordt gestreeld
Terwijl zij haar gestrekte armen
reikt naar de ochtendzon
besmeuren vuile zwervers
de plooien van haar nachtjapon
Terwijl zij aan de zomen lieflijk geurt
wordt aan haar borst haar kleed gescheurd

Als steeds die horden haar belagen
hoe kan zij daarbij nog behagen
Wordt telkens door rabauwen
opnieuw haar schoot geschonden
door haar ware minnaars wordt
weer haar bloedend hart verbonden

Na jaren keer ik weer – ze toont mij haar aangezicht
en zegt: "kom dichterbij" – dat is waarvoor ik zwicht

© John Zwart

Gisteren was het Wereld Alzheimer Dag en dat werd door Uitgeverij De Brouwerij uit 
Maassluis en het duo Gerrit Molenaar en Bert Verhoeff als het uitgelezen moment 
beschouwd om hun boek "Kus me nog eens wakker" aan de pers te presenteren. 
De dag, woensdag 21 september, maar ook de locatie was zorgvuldig gekozen: 
Museum Het Dolhuys te Haarlem. Het Nationaal Museum, waar wordt getoond hoe er 
door de eeuwen heen werd omgegaan met mensen die 'anders' zijn. 
Een fotograaf en een schrijver gingen twee jaar lang op in de wereld van mensen die 
lijden aan dementie. Voor de schrijver, Gerrit Molenaar, was het een project dat hem 
ook moest helpen in de zoektocht om zichzelf te hervinden. Want hij was door zijn 
journalistieke werk zo rationeel geworden, als gevolg ook bijzonder cynisch, waardoor 
zijn gevoelsleven erg verarmd was. Het proces van het maken van het boek, waarbij hij
contact moest maken op een intieme wijze met zijn hoofdrolspelers, zou hem tegelijk
kunnen helpen weer dichter bij zijn gevoel te komen. 
Zijn hond Mozes gaf hem het voorbeeld door de intuïtieve manier waarop het dier 
reageert op mensen. Mozes maakt direct contact of wijst resoluut af, de hond besluit
onmiddellijk zonder zichtbare aarzeling. Zo'n intuïtieve benadering helpt ook bij de 
openheid naar de ouderen die hij voor een rol in het boek uitkiest, met wie iets tot stand
moet komen. "Laat je verstand achter bij de deur van het tehuis", geeft hij ons als 
welgemeend advies mee. 

Het komt zelden voor dat een boekpresentatie zich zó ontvouwt: als uitgebreide video
en audio voorstelling, waarvoor van de aanwezigen een uur lang hun uiterste concentratie
wordt gevraagd. De deuren gingen op slot (niet storen) en na een korte monoloog gingen
ook de lichten uit om 't geluidslandschap beter te kunnen ondergaan.
Ook muziek werd als ondersteunend element gebruikt.
Als het licht dan weer aan gaat voelt het als het verlaten van een bioscoopzaal na het
zien van een meeslepende film. Het bekijken van het boek doe je hierna ánders, onder
invloed van deze indrukken: 
de bewegende beelden van de hoofdpersonen spelen nog mee, hun stemmen 
klinken nog in ons hoofd. 

Het boek is vooral een "kijkboek", het is grotendeels gevuld met bijzondere en zeer  
indringende foto's in kleur van Bert Verhoeff. Summiere teksten, opgetekende citaten
en korte gedichten vormen de bijdrage van Gerrit Molenaar aan het werk. Aan het eind
van het boek geeft Molenaar in veertien bladzijden de wordingsgeschiedenis ervan 
tegen zijn persoonlijke achtergrond. 
De lezer kan dus kiezen: eerst die tekst lezen, of eerst de foto's van Bert Verhoeff gaan
bekijken. Waarschijnlijk zullen de meeste mensen het boek eerst als een "kijkboek" 
ter hand nemen. Onderweg worden ze dan verrast door kleine "ingestoken" tekstbladen,
met een citaat of een klein gedichtje.
Zoals deze regels die de 85 jarige Anneke Boer schreef: 

"...Bert is mijn mannetje
help, mijn Bert is een schat!
Ik blijf van je houden Bert, tot ik dood ben
dit onderste schrijf ik
het is 9 uur + 10 minuten
ik dank u
ik kan weer dood ..."

Of deze op citaten van Ben Wikkers: 

gat in mijn hoofd

de maan schiet een gat in mijn hoofd
dooft het felle licht dat brandde
bouwt luikjes tot klapdeuren
zonder te vragen, zonder te weten

ik recht mijn rug en scheer me kaal
gooi mijn gedachten in het niets
ik bedek mijn lijf met dekens
tot de zon mij wakker kriebelt

het wondje dicht ik met mijn vinger
een laatste, puntloze zin
waarop geen antwoord mogelijk is
omdat de vraag nooit is gesteld 
   

In het boek nemen fotograaf en schrijver de lezer mee in de intimiteit van negen demente
mensen, doelbewust om dicht bij hen te komen, binnen de belevingssfeer waarin zij zich
bevinden. Negen mensen die in tehuizen, of thuis worden verzorgd. 
Een boek dat iedereen die met deze verouderingskwaal van het brein in zijn naaste 
omgeving te maken krijgt een beetje kan helpen bij inleving en begrip.

© John Zwart – Hernehim Cultuur, 22 september 2011.

"Kus me nog eens wakker"
Een prachtige liefdevolle foto van Anneke Boer en haar man (mijn Bert)
siert het omslag van het boek
Uitgeverij De Brouwerij, Maassluis – september 2011
Een uitgave in de serie "Brainbooks".
Fotografie: Bert Verhoeff
Teksten van: Gerrit Molenaar
Vormgeving: Teun van der Heijden.

ISBN 9789078905530 
€ 29,50 euro – Vanaf heden in de boekhandel.

Internet Uitgeverij De Brouwerij 

Eddy Beugels wordt "de klopper" genoemd,
want hij blijft overal op bonzen, dreigend? Neen, van blijdschap! 
Eddy is blij als de zon schijnt, hij is blij met een regenbui, 
Eddy is altijd blij: 

Eddy is blij 

Eddy is blij
heel erg blij

van blijdschap klopt Eddy
de hele dag
op ramen en deuren
zodat iedereen weet hoe blij hij is
zodat iedereen het hoort
zodat iedereen het voelt 

Op tweede pinksterdag, de dertiende juni, liepen we de eerste wandeling gewijd aan 
"l'amour rustique" (J.S.). Natuurlijk was het niet echt de eerste keer. In de loop der jaren
reed ik menigmaal over 't voor deze wandeling gekozen traject, de eerste keren per auto, 
later graag als fietser op mijn tochten naar Boazum en Jorwert. 
En in de aanloop naar deze Slauerhoff Wandeling liep ik tweemaal van Jongema State
in Raerd naar de Pastorie in Jorwert, heen en terug. 

Jongema State is al een aantal jaren mijn adoptiegebied als natuurgids, het heeft voor mij
een extra betekenis, wetende dat de dichter die mij altijd het meest heeft geïnspireerd daar
óók was en er poëzie op schreef. En Jorwert, met de toen nog onveranderde Pastorie waar
ik kennismaakte met dominee Klooster in het jaar 1998, was een andere plek waar ik de
nabijheid van dichter Slauerhoff nog 'voelen' kon. 
It Fryske Gea, de friese natuurbeschermingsvereniging bevordert bij het brede publiek de
interesse voor de natuur, waarbij eveneens de culturele aspecten van een landschap de
aandacht hebben. Net als de natuurbeschermers in de andere provincies, heeft men ook 
zorg voor de culturele betekenis van landgoederen die in haar beheer zijn en dat is bij-
voorbeeld ook het geval bij de middeleeuwse "slachtedyk"- een historische waterwering 
van de Middelzee - als cultuurgoed tevens natuurobject onder de hoede van de vereniging.

Vaak ervaar ik dat mensen met 'een groen hart' ook openstaan voor toegankelijke 
gedichten. En andersom merk ik dat poëzieliefhebbers ook vaak graag in de natuur
vertoeven. Zo kwam bij mij 't idee op om bij het tienjarig bestaan van Hernehim Cultuur
de twee interessegebieden met elkaar te verbinden. 
En wat de literatuur betreft, wat is toegankelijker dan liefdespoëzie?
En hoe kan een poëzieliefhebber het landschap intenser beleven dan in het zicht van
wat een dichter heeft geïnspireerd? 

Landelijke Liefde 

Wij stonden gebogen over de vliet; 
Daaronder leken onze gezichten 
Ziende uit een toekomst, toen een lichte 
Rimpeling ons glimlachen liet: 

Ons spiegelend zooals wij niet 
Meer konden zijn. Nooit meer? Ik vroeg haar: 
"Laat alles worden zooals vroeger." 
Zij gaf geen antwoord. Haar voetje stiet 

Een steen in 't water en terstond 
Verdwenen we. Zoo was het altijd: 
Verschijnen, verdwijnen, weerzien, afscheid, 
Zoeken in elkaars oogen en mond. 

Een zoen, niet bij machte kortstondige weelde 
Te geven, dien alleen het voorgevoel 
Van het wellicht voor ´t laatst te doen 
Een zekere ernstige wellust verleende. 

Jan Slauerhoff 
Uit: "Alle Gedichten" - Uitgave van zijn verzamelde poëzie 
door Nijgh & Van Ditmar. Origineel gedicht uit de bundel "Serenade"

Het werd een mooie en geslaagde dag - dat zeg ik volmondig na ervaring van diverse 
onverwachte zaken en matige weersomstandigheden. Het plan was om deze tochten
in kleine groepjes te maken, 6 tot 8 deelnemers om het gezamenlijk beleven te 
bevorderen. De ervaring met de stadsrand-wandeling Watergraafsmeer van Albert
Hoogendijk heeft me bevestigd in dat voornemen. 
Door de weerberichten, al vóór pinksteren – 1e dag zomers, 2e dag nat – haakten 
mensen af en kromp een groepje van negen potentiële wandelaars in tot vijf, ondanks
de belofte dat bij zware regenval in plaats van een wandeling een auto-etapperit zou 
worden gedaan. 
In de nacht kletterde regen op het slaapkamervenster maar de ochtend was droog 
met voorbijdrijvend grijs. 
Vanaf elf uur was de samenkomst bij Wouters in Leeuwarden tegenover het station,
want de deelnemers kwamen 'van heinde en verre'. Tot het middaguur zou ik daar 
zijn om hen te verwelkomen met koffie en thee. Maar Wouters had een A4tje op de 
ruit geplakt: >Tweede Pinksterdag Gesloten< 
Blijkbaar was niemand op het idee gekomen om dit ook op de website te vermelden..
De stationsrestauratie in Leeuwarden is veroverd door onze grootgrutter als nieuwe 
"to go" winkel en bood dus ook al geen soelaas. Rondhangen voor de gesloten deur
van Wouters ging me snel vervelen dus dan maar uitgeweken naar de lounge van 't 
chique Oranjehotel – een uurtje heen en weer springen om oog te houden op de 
dichte deur met het A4-tje. 
De eerste geleerde les: alle deelnemers vragen: mobiele telefoons meebrengen en 
de nummers aan elkaar bekendmaken, om in "noodgevallen" te communiceren.

Iedereen kreeg het geïllustreerde boekje 
"Landelijke Liefde", gelegenheidsuitgave Hernehim Cultuur 2001-2011,  
plus een routebeschrijving voor een fietstocht van 30 km vanaf Goutum 
(Leeuwarden) waarvan onze Slauerhoff Wandeling van 12 km deel uitmaakt. 
Een korte inleiding gaf ik op de stadswandeling en de afkomst van de dichter
Jan Slauerhoff en daarna gingen we om half een op pad. 

Toen moesten we de lange wandeling nog maken en het was al bijna half vier i.p.v. 
twee uur... Er was dus geen tijd meer te vermorsen... 
Niet in Tsjeintgum dus, voor de beeldentuin van Hein Mader (86), die hebben we helaas
overgeslagen – de volgende keer moeten we maar wat strakker met de tijd omgaan. 
In Mantgum was het gelukkig ook alweer droog geworden, 
It Bosk voerde ons weer naar de "slachte" de vroegere westoever van de Middelzee. 
Rechts, midden in het vlakke weideland zagen we een afgegraven terp, niets meer dan
een ommuurd hoog kerkhof met een toren middenop, oprijzend als hoogwater vluchtplek.
De toren wordt gedateerd op de 11e eeuw, ook van tufsteen. Er is onbelemmerd uitzicht
naar de terpen van Easterwierrum en Mantgum. Het dorp dat er vroeger omheen lag is
2 eeuwen geleden verplaatst naar een gunstiger plek. Er bleven slechts toren en doden.
Een ideale plek om het gedicht van Atze van Wieren voor te dragen: 
"welke goden zijn hier/ aangeroepen om vrucht/ te doen dragen en vervloekt/ 
 als de godganse boel/ weer eens onder water liep [...]" 
In Easterwierrum liepen we over de Dille symbolisch van Westergo naar Oostergo: van 
de ene oever van de Middelzee naar de andere. Halverwege weer zo'n bolle brug over 
de Zwette, die nu nog voor de afwatering van dit lage stuk Friesland moet zorgen. 
Onze tocht eindigde op Jongema State bij Raerd. Jan Slauerhoff en zijn Heleen zijn er
ook meermalen geweest en er was dus nauwelijks een mooier eindpunt te bedenken. 
Het geeft me altijd een fijn gevoel om de zware deur in de toegangspoort uit 1603 open
te maken om mijn "gasten" binnen te laten. 
Onder de poort hebben we nog wat poëzie gelezen, tenslotte kon ik als "kasteelheer" 
de toegang weer afsluiten - er stond een grote auto klaar om ons weer terug te brengen
naar Leeuwarden. 

Het verslag van onze eerste Landelijke Liefde-wandeling in 2011*).
voor Hernehim Cultuur door © John Zwart – 15 juni 2011

Het Spaarne stroomt...het Spaarne stroomt voorbij...voorbij de stad... 
Hemelvaartsdag, 2 juni in Haarlem – door JohnN 

Er wordt wat afgewandeld tegenwoordig. Dat was natuurlijk altijd zo maar ik, uw nijvere
verslaggever, ben er nu regelmatig bij betrokken en dat is goed. Te vaak kreeg ik het gevoel
dat ik te veel uren besteedde zittend aan het computerscherm. 
Toen ik van stadsdichteres Sylvia Hubers hoorde dat de Haarlemse Dichtlijn jaargang 2011,
door deelnemers die gedichten op de stad schrijven, óók als een stadswandeling kan 
worden beleefd, was ik meteen enthousiast. Al sinds 2006 schrijf ik voor 'Woorden in de
Waagschaal' en de 'Dichtlijn' regelmatig 'haarlemse gedichten'. 
Het was die dag druk in de stad, het Spaarne lag vol plezierboten, de terrassen al vóór het
middaguur goed bezet met genieters van drankjes in de zon. Gelukkig lang niet iedereen 
naar Zandvoort. Het lijkt wel per traditie - of ze het nu op Pinksterzondag of op Hemelvaart
organiseren – áltijd hoogzomer bij de Haarlemse Dichtlijn. 

De opening weer in de Vishal, dat lage lange gebouw dat neerknielt bij de Bavokerk aan de 
Grote Markt. Verse vis wordt daar allang niet meer verhandeld, verzen klonken er. 
De dagelijkse functie is expositieruimte, dat vraagt licht, dus kreeg de hal een glazen dak. 
Daar ben ik nooit blij mee op zo'n dag: met een menigte van een paar honderd - dichters 
met aanhang en aanlopend publiek – wordt het een tropische broeikas. 
Boudewijn de Groot (meneer de president...welterusten...slaap maar lekker...in uw mooie
witte huis) zijn vroegere halflange zwarte krullen intussen mooi grijs geworden (het water
gaat, wat blijft is de rivier - hij stroomt voorbij, en blijft toch altijd hier). Lennert Nijgh leek er
in mijn gevoel in de geest ook bij, want wat was Boudewijn geweest zonder die dichter? 
Zijn outfit was passend bij het binnenklimaat. 
Hij kreeg de bloemlezing aangeboden: 'De Haarlemse Dichtlijn 2011'. De Bundel van dit jaar,
die oogt als Literair Werk in plaats van een gelegenheidsboekje. Die Bundel mag nu dus 
best 10 euro kosten, nog een vriendenprijsje goed beschouwd. 

De molen maalt 

In het tweede leven
van de Adriaan
kraak ik een nootje 

er wordt getrouwd
ik hoor het jawoord
onheilspellend aanrollen
als golven op een schip 

en ja hoor
de wieken draaien
de bezoekers kunnen gaan
het paar mag zich
vermenigvuldigen
en de molen
die staat te draaien
woesh! woesh! denderend
langs de ramen voor de
historie en voor de sier 

knarsetandend 

want een molen wil iets malen
desnoods vergruizen, persen
of zagen 

producten baren, olie
brood en bier! 

©  Sylvia Hubers 

>  Sylvia in actie op de zingende zaag  

Alle "dienstregelaars" van de 6 podia grepen vervolgens hun kans om de toehoorders te 
overtuigen dat ze zich juist naar hún locatie moesten begeven. Het Huisartsencabaret 
(menig geween is helaas iatrogeen), dat dichters als Wilma vd Akker, Gusta Bastian en
Gerrit Vennema ontving, stal in mijn ogen de show (is er een dichter in de zaal?) met hun
cabareteske act, waarin allerlei bizarre ziekten met even buitenissige therapieën werden
bestreden. De meest effectieve uiteraard de humor. Ze streken neer in het Archeologisch
Museum (daar liggen de resten van falende artsen in het verre verleden). Willemien Spook
(wat zal die gepest zijn op school met die naam, er is vast een sterke vrouw uit gegroeid) 
wilde liefst veel mensen naar de binnenbocht, het Korte Spaarne, naar Atelier September 
lokken. Ze droeg een lang gedicht voor waarin de hele wordingsgeschiedenis van Haarlem
was verwerkt. In gedachten schrapte ik onmiddellijk mijn eigen "haarlo heim" van mijn lijstje.
Fredie Kuiper, gewapend met accordeon en zangstem, kreeg met haar enthousiasme de
stemming er goed in. Zij ging het podium in Taverne de Waag leiden, waar Mirjam Al, 
Myrte Leffring en Joop Scholten zich bij de optredende poëten gingen scharen. 

Toch was ik blij dat ik eerst in het gevolg van Sylvia mocht vertoeven, op haar tocht door 
het stadscentrum in de aangenaam koelere buitenlucht. Sylvia Hubers – wie kan er nog 
gelukkiger zijn dan zij, met haar initialen: S(paarne) H(aarlem) – heeft een hele schare
bewonderaars. Is het niet voor haar gedichten dan is het wel voor haar muzikale prestaties
op de zingende zaag! Echt waar, dat moet je horen. We hadden dan ook onmiddellijk een
hele groep om ons heen. 
De mooiste, zeg ik zonder aarzeling, was Mayamba: warm en kleurig als het continent dat
haar voortbracht, Afrika. Ze is beginnend dichteres, deed nog niet mee aan de Dichtlijn, 
maar dat gaat vast nog wel komen, dat weet ik zeker, bij een jonge vrouw die bruist van 
muzikaal, dans en schildertalent. Waarom kon ik daar voor die Vishal een poosje alleen 
maar naar háár kijken? Omdat ze herinneringen opriep aan de prachtige "cotto missies" 
op de markt in Paramaribo, met haar prachtige kleding: de rok bestaande uit lange banen,
kleurig en minutieus geborduurd met abstracte en bloemfiguren, het lijfje al even mooi 
bewerkt en haar vriendelijke gezicht bekroond met een schitterende hoofdtooi. Haar wieg 
stond in Angola, haar atelier staat in Haarlem. Hoe weet ik dat van haar en haar talenten?
Wel, ik maakte haar een verdiend compliment over haar kostuum en zij gaf mij haar kaartje.
In ons groepje ontwaarde ik de kunstenaar Hans Clavin, ook al een meervoudig talent waar 
ik bij mijn laatste optreden in de Waag al mee kennismaakte. We gingen op pad en ik zag 
opeens een dichter die ik niet in het programma had zien staan. Hij leek wel op Jan Kal... 
En het wás Jan Kal (...Je moet je ergens aan de regels houden,/ in een sonnet en op het
voetbalveld./ Dat is dus logisch, denk je bij je eigen./ Je wordt wel ouder, maar je blijft de 
oude,/ Jij, Johan, bent nog lang niet uitgeteld...) grote leren hoed op het hoofd, een vogel-
poepje op de rug van zijn jasje. Blijkbaar spontaan bij ons aangesloten. 

Op de Ster op de Grote Markt werd gedienstig een 'zeepkist' aangedragen die in werkelijk-
heid een groentenkist was, niet echt geschikt voor klasse 80 kg en meer. Maar het ging bij
iedereen goed, we hadden 'm toch wel nodig, zonder versterking boven het achtergrond-
rumoer. Voor Sylvia met haar bescheiden stem was het wat moeilijk, zij opperde het idee 
voortaan een kistje + megafoon mee te nemen. 
Na de stadsdichteres lieten Jan Kal, Hans Clavin en Nuel Gieles met sonore stemmen
indrukwekkende Haarlemgedichten horen. Ik, JohnN, bracht met citaten van Gertrude Stein
en William Shakespeare een ode aan het Haarlemse Bloemenmeisje. 
We wandelden verder naar het Johannes Enschedéhofje waar de deur op slot zat. Er mochten
inderdaad wat dichters naar binnen om voor te dragen, dat was afgesproken, maar men had
blijkbaar niet gerekend op een menigte van meer dan dertig personen. Het werd allemaal
goedmoedig geregeld en we konden toch op die plek luisteren naar de poëzie over andere, 
oude hofjes door Erika Destercke uit Gent en Harmen Malderik en André Rooijmans. 
Over de Bakenessergracht naar het Spaarne, de Melkbrug had een verrassing in petto. Daar 
stond een meerstemmig zanggroepje met instrumentale begeleiding om voor ons op te treden.
Een heel leuk intermezzo, humoristische teksten en zelfs een méézinger. 
Suggestie: volgende keer een iets rustiger plek kiezen waar we als luisteraars niet door de
fietsers en bromfietsers worden doorboord. Aan de overkant kwamen we via de Antoniestraat
bij het historische pand waar 200 jaar geleden de eerste legendarische Haarlemmerolie 
(goed voor elke kwaal) werd gebrouwen. Op de gevel staat een gedicht van Willemien Spook
dat ook werd voorgedragen. Verder hoorden we daar Else Dudink en Jos Zuijderwijk.
Op de terugweg naar dezelfde brug waar we de zang hadden beluisterd, begon juist de bel 
te rinkelen en sloten zich de slagbomen. Honderd en één plezierjachten moesten er door, dat
ging wel even duren. Sylvia maakte van de nood een deugd en stelde voor dat we een Open
Podium zouden houden voor de slagboom. Het kistje werd neergezet en Erika Destercke liet
haar "Haar in de boter" horen. Ook Jos Zuijderwijk greep de gelegenheid aan voor een langere
toegift. En nòg voeren de scheepjes voorbij, dus ik liet mijn nieuwe Donkere Spaarnegedicht
tewater als eerbetoon aan Hans Andreus, de dichter van het licht. 
Zijn eerste bundel werd hier aan het Spaarne uitgegeven in 1946 bij Uitgeverij Holland. 

Omgevingsrumoer kan een enigszins storende factor zijn, maar toch kan een wandeling 
door een toegevoegd poëtisch element vaak een heel speels en boeiend karakter krijgen. 
Wie dat nog niet herkent moet het maar eens uitproberen – al was het maar door gewoon
een keer ergens mee te lopen. Dit verslag is natuurlijk verre van volledig, het is dan ook 
een deelnemers impressie. De berichtgeving van een deelnemer kan niet anders dan ietwat
gekleurd en vooral fragmentarisch zijn. Ik vertrouw dat ieder die niet genoemd wordt dit zal
begrijpen. Het eigen optreden houdt je bezig en veel van wat een verslaggever registreert 
ontgaat je. 

Van 14:15u tot 15:30u was ik vrij. Vijf kwartier om vrij in te vullen, maar het aanbod bleek 
veel groter dan in dat tijdsbestek past. Ik koos een route langs het Ampzing Genootschap
waar opgetreden werd op het terras van Café Koops – en vervolgens naar de Waag waar ik
in de derde en laatste ronde op 't programma stond. Juist op tijd kwam ik in de Damstraat 
om een prachtige reproductie van Johnny & Jones te horen (meneer dingis weet niet wat 
swing is/ hij weet niet wat een saxofoon voor een ding is), die twee artiesten uit de jaren 30 
die in een Duits vernietigingskamp zijn omgebracht. Klanken voor een lach met een traan. 
Daarna hoorde ik Lars Groeneveld en de Hongaarse Nederlander Csaba Cserep. 
Vervolgens was het een genoegen hoe Jando met zijn bezielde voordracht liet meevoelen 
hoe een nieuwe liefde, op welke leeftijd ook, kan inspireren. Eén blik op de mensen op het
terras was genoeg om meteen te weten wie hem zo inspireerde. 
Snel dóór naar de Waag, ik passeerde Merik van der Torren op tegengestelde koers. 
Weer werd ik verwelkomd met muziek: Fredie Kuiper speelde een pauze vol met haar 
accordeon. Ik hoorde Harmen Malderik en Myrte Leffring die haar muzikale partner 
weer had meegebracht voor begeleiding op de piano. Toen kwam Joop Scholten met zijn 
"het sublieme", eerder gehoord in Eijlders, maar dat wilde ik toch niet missen. Dat gaat 
ook op voor Martin van de Vijfeijke, met zo vaak 'n verrassende slotzin waarbij je gezicht
niet in de plooi kan blijven. Hetzelfde gebeurde me in de pauze, toen iemand zich voor de 
tweede maal bij mij aandiende, die maar niet geloven wilde dat ik NIET Hans Dorrestijn 
was, of tenminste dan zijn broer... 

Het laatste blok van 15:35u - 16:30u waarin ik zelf weer aan de andere kant van de microfoon
zou staan. Leonice Leite da Silva, de Braziliaanse Nederlandse toonde zich erg nerveus,
ze liet zich door mij op haar gemak stellen. Ze stuurt me soms haar nieuwe gedichten om 
te redigeren en voor opbouwende kritiek en noemt mij sindsdien "grote dichtvriend". 
Die Zuid-Amerikaanse dankbaarheid, die ook Paul Roelofsen gold, is hartverwarmend. 
Ze droeg een loflied op aan haar overleden Nederlandse schoonmoeder. Vooral bij het 
vrouwelijke publiek zag ik ontroering. 
Frans Terken liet ons horen dat er nog steeds heel degelijk gedicht wordt in Leiden, met 
werk dat het verdient opnieuw gelezen te worden om alles eruit te halen wat erin zit. 
Wolff en Zwart gingen afsluiten. Max Lerou had zich heel even losgemaakt uit de intense
omarmingen die hem buiten op het terras ten deel vielen en stelde zich strategisch op om
Pom Wolff mobiel te registreren. Diens "One night song" die in De Bundel staat is een van
zijn betere en helemaal in de stijl van de "guigeltondichter" die ik waardeer. Er is ook een 
andere, ruigere slamversie van, die de titel "One night stand" zou kunnen dragen – zo had
Fredie het ook begrepen – en hij koos voor die uitvoering in zijn voordracht. Met succes, 
zo tegen het einde kan men zich wat lossere teugels permitteren, het leverde hem een
verzoeknummer op. Maar verder, Pom, maakte je je er toch wat gemakkelijk vanaf, met 
alwéér die "pik van een halve meter in Almere Binnen" en die ouwe koe met weke uiers die
je door de themopane wilde drukken. Misschien ging je ervan uit dat je publiek zich steeds
weer vernieuwt, maar ik hoorde het nu al zo vaak dat ik die ouwe koe niet meer door mijn 
strot krijg, zelfs niet gemarineerd en gegrilld. 
JohnN staat redelijk gunstig in het alfabet maar met Zwart zit je slecht... 
nog achter Zuijderwijk en Zuurveen. Maar ik zag het die middag positief: het is soms heerlijk
eens het laatste woord te hebben. Vijftig jaar Haarlemse Bloemenmeisjes zijn er inmiddels
al geweest, dus élke vrouw van ieder jaargang in de Waag kon het zich veroorloven om te 
beweren dat zij Het Bloemenmeisje was. 
Ik had wat prints van het gedicht meegebracht. Ze gingen grif van de hand. 

© John Zwart / JohnN 
   5 juni 2011 – voor Hernehim Cultuur. 

Met dank aan Dries Havermans, Nuel Gieles, Marten Janse en al die andere vrijwilligers -
van de drager van de zeepkist tot en met de lieve dames die de hapjes en de drankjes 
in de Vishal verzorgden. 
Tot volgend jaar. 

Hier is een LINK naar de video die de Stichting Haarlemse Dichtlijn maakte van de dag

Voor de ouderen onder ons: 
deze LINK naar Boudewijn de Groot in zijn meest glorieuze jaren 

One night song 

als ik jou
op deze eerste ochtend
vragen zou een liedje te zingen 

zou jij dan
een liedje willen zingen
waarin het licht trilt voor mij 

en als ik dan
ook een liedje zou zingen
over hoe het licht trilt in mij 

zouden wij dan
morgen weer liedjes zingen
of ben je dan niet meer bij mij 

© Pom Wolff 

Bladspiegel 

Het Donker Spaarne ziet zijn tegendeel 
de overzijde badend in het licht 
alleen van daaruit zien ze schaduwzij 
wat men ervaart bepaalt alleen het zicht. 

Wie langs 't Donker woont ziet 't leven vrolijk: 
de overoever kaatst de kleuren van de zon 
hij kijkt ten venster uit en leeft het licht als 
toen de dichter die de klanken horen kon. 

Een meisje danst lichtvoetig pizzicato haar 
blonde hoofd getooid met bloemenkroon 
hij slaat een blad op, wil de bloemen lezen 
in de spiegel van die trage stroom 

© JohnN –  juni 2011 

De Amsterdamse dichter Albert Hoogendijk heeft zijn stadsdeel Oost-Watergraafsmeer 
zo lief dat hij er een 'dromenfabriek' aan heeft opgedragen. 
Hardlopend zowel als wandelend doorkruiste hij jarenlang de Watergraafsmeer en de
oostelijke rafelranden van de stad – dat deel inmiddels beter benoemd als "Zeeburg" – 
waaruit een paar favoriete routes ontstonden. En aan allerlei punten onderweg heeft hij 
een gedicht gewijd. 
In 2007 printte hij er een aantal van uit en plakte ze aan, met milieuvriendelijke lijm
 ja ja, op zijn "monumenten". Ze waren luttele dagen later allemaal verdwenen.
Bewonderaars of vandalen - we houden het maar op het eerste.
Inmiddels zijn er 12 gedichten die werden verzameld in een kleine bundel: 
"DICHTER IN DE BUURT". 

Als maker en gids organiseert hij soms wandelingen met natuur- en poëzieliefhebbers.
Op zondag 22 mei heb ik zo'n wandeling meegelopen. Hoogendijk spreekt af met een 
groepje in Café 1900, Hogeweg 48, op de kruising met de Linnaeusparkstraat aldaar 
stond een historische fontein. Maar die is lang verdwenen. Een paar jaar geleden heeft
het stadsdeel de buurt verblijd met herstel van oude glorie: een nieuwe fontein, 
in eigentijds ontwerp. 

We waren met acht deelnemers, een mooi aantal voor een gids/dichter om te kunnen
overzien. Na nachtelijke regen troffen we toch een bijna droge middag (één flinke bui 
die we schuilend in een horeca gelegenheid konden uitzitten). Zo nu en dan stopte
Hoogendijk en verzamelde een kring om zich heen; dan waren we bij één van zijn
"monumenten" aangeland en las hij ons een gedicht. 
Het is eenvoudige toegankelijke poëzie, en die dankt haar bestaan aan heel verschil-
lende dingen. Soms is het een bijzonder gebouw of zomaar een bankje langs een 
gracht. Dan een kompleet landschapselement zoals het Flevopark, maar ook wel eens
iets simpels als een paraplu die een passant bij slecht weer verloor, waarvan voor ons
de contouren onder de wateroppervlakte nog vaag zijn te herkennen. 

We liepen een route die ik hier eenvoudig weergeef: 
Met Hoogendijk over de Hogedijk – hoe toepasselijk – onder het spoorviaduct door naar
de Indische Buurt. We hielden halt bij een bankje waar de dichter in verloop van tijd alle
geloven heeft zien zitten. 
We volgden de Valentijnskade tot het Flevopark, dat een geheim bevat: een verborgen, 
bijna geheel overwoekerde oude Joodse begraafplaats. Aan de overkant van het water 
zien we het 'sciencepark Watergraafsmeer' met wat verderop een opvallend transfor-
matorgebouw, door Hoogendijk 'de rode kathedraal' genoemd. 
Natuurlijk maakten we een rondje door het park en konden nog genieten van de laatste
bloei van de rhododendrons. Een sterke geur verspreidde zich om ons heen, die bleek
van natuurlijke oorsprong te zijn: er staat heel veel daslook in het park. Het plantje is 
ook als keukenkruid te gebruiken. 
Na het park stuitten we op het laatste authentieke stukje ringvaart, met houten huisjes
en een 'overzet', een trekpontje, nutteloos nu, omdat maar even verderop een fietsbrug
ligt. Over het Amsterdam-Rijnkanaal maakten we kennis met de Nesciobrug, een bijna
futuristisch bouwwerk van moderne bruggenbouw, hangend aan twee enorme palen op
elk van de oevers. We volgen een flink stuk van de oude Diemerzeedijk, uit de tijd dat 
hier de Zuiderzee nog kon spoken met hoog water. We ervoeren het als een bijzonder
rustig stukje stads-rafelrand met dijkhuisjes aan de voet. Zo kwamen we opnieuw aan 
bij het Flevopark, nu aan de andere zijde. De achter- of de voorkant? 
Daarover kan getwist worden. 
In ieder geval liepen we onder een indrukwekkende stenen poort door, door de dichter 
als 'de hemelpoort' aangeduid. Hij werd helemaal niet voor het park gemaakt, maar 
ontdekt in een gemeente-opslagplaats, overkompleet... Het jaartal klopt dan ook 
helemaal niet – het park werd aangelegd in dezelfde tijd als het Amsterdamse Bos bij
Amstelveen – de crisisjaren 30 van de vorige eeuw – toch past de poort wonderwel in 
de omgeving, waar veel essen, linden, wilgen en andere boomsoorten tot grote wasdom
kwamen. Vlak over een houten grachtbrug geurde heerlijk 'n grote rijk bloeiende acacia.

Nog een stukje door de Indische Buurt, langs de woning van de dichter en toen hoorden
we al gauw de fontein weer klateren. 
Het is duidelijk: een wandeling door een interessant gebied, of het nu in de stad is, of 
zoals hier langs de rand en gedeeltelijk in een buitengebied, een toegevoegd poëtisch 
element kan die een heel speels en boeiend karakter geven. Wie dat nog niet herkent 
moet het maar eens uitproberen – al was het maar door gewoon een keer mee te lopen
als er zoiets georganiseerd wordt. Contact met Albert Hoogendijk kan worden opgenomen
via dromenfabriek@gmail.com voor komende wandeliingen of de aanschaf van zijn bundel.

© John Zwart - Voor Hernehim Cultuur, 1 juni 2011 

Vrijdagavond 20 mei kwamen Zaanse liefhebbers van het woord rond half acht bijeen in
De Groote Weiver te Wormerveer, om zich daarna in te schepen op een rondvaartboot 
die al lag te wachten op de Nauernase Vaart. Gedichten en verhalen op een bijzondere 
plek, dat trekt mij altijd aan – en op een boot, klein of groot, geeft dit beslist een extra 
dimensie. Bij grotere festijnen, zoals het Open Haven Festival van Amsterdam is het al 
eerder gedaan, maar als eigenstandig evenement, zoals nu door Kees-Jan Sierhuis
georganiseerd onder zijn vlag "De Kleine Wind" is het toch een experiment, dat ieders 
steun en enthousiasme verdient.
Als oud Wormerveerder (mijn ouders woonden er – en ik tot mijn zestiende in dat ouderlijk
huis) werd ik door Kees-Jan uitgenodigd om de vaartocht van 2 uur - van acht tot tien – 
mee te maken. 
Bijna heel Zaanstad – zoals de ketting van dorpen langs de voormalige rivier tegenwoordig
heet – zou aan ons oog voorbij trekken, want die Nauernase Vaart is de grens tussen
Krommenie en Wormerveer en we zouden tenslotte aanleggen bij de Damsluis in het hart
van Zaandam. Daar konden we (figuurlijk gesproken) op een rijdende trein stappen, want 
Rob Vos had op deze zelfde avond zijn Podium Rotonde in De Kade aan de Oostzijde.
Syntheses van geïmproviseerde muziek op saxofoon en poëzie van John Epke waren daar
te genieten. Een stevige "performance" van John in het Engels, waarmee hij me een beetje
aan de beatniks, zoals Charles Bukowski, deed denken. 
Verder optreden van het duo Zaagsel en Schors – bestaande uit dichter Jacob Passander 
en klarinettist Ditmer Weertman, die ik verleden jaar september in Wormerveer ook al 
eens bezig zag. 
Een en ander afgewisseld met een band met wel zéér stevige muziek. 
Ik voorzag dat het wel eens laat zou kunnen worden die avond... 
En de boot voer echt niet meer terug, daarvoor moesten we maar op openbaar vervoer
terugvallen, zo had Kees-Jan van tevoren al gewaarschuwd. Later zou ik ervaren dat er een
heel stel fietsen mee gingen op het achterdek van de boot, heel slim natuurlijk. 

© JohnN 

Tevoren had ik me bedacht dat het niet leuk is op een nachtelijk uur op de Dam in Zaandam
te staan en je je auto ergens van een dijkje in Wormerveer of Krommenie moet ophalen. 
Dat zag ik niet zitten. Dus op de heenweg parkeerde ik maar bij het station van Zaandam 
en nam de trein naar Krommenie. Helaas, NS zorgt graag voor verrassingen: dit keer in de 
vorm van een leidingbreuk. Er viel een trein uit en de volgende was 20 minuten vertraagd – 
en wat was het nog een eind lopen van het station naar de aanlegplaats... 
De schipper en Kees-Jan stonden al op de uitkijk toen ik er aan kwam over de brug: 
"hij komt toch wel?" zag ik ze twijfelen. 
Bijna acht uur, maar nog net op tijd – de diesel werd gestart en spoedig gleed heel wat 
Zaanse historie en daarmee mijn kindertijd aan me voorbij. Alles nog wel herkenbaar maar
natuurlijk ook veel moderniteit en zichtbare welvaart. 
In plaats van met oude schuiten en pieremachochels pronkt menig zaanerf nu met kapitale
jachten. Een paar oude fabrieksgebouwen staan nog in hun oude enigszins vervallen staat:
"Geloof" en "Verwachting" - andere hebben een metamorfose ondergaan en daarin kun je 
nu luxe wonen in een appartement met uitzicht over het water en ver over het land aan de
overkant. 
Op de Noord staan nog een paar van de groenhouten huisjes, zoals eentje waarin vroeger 
oma en opa woonden, maar de meeste hebben plaatsgemaakt voor flats. Het oude kerkje 
staat er nog, maar de enorme molenschuur van "De Jonge Prins", die in mijn kindertijd 
een theaterzaal huisvestte en waar de stem van mijn moeder menigmaal heeft geklonken 
in één van haar hoofdrollen voor de Zaansche Operette Vereniging, is weg – op de plaats 
verrees een nóg groter appartementengebouw. 
De forse toren met zadeldak van de RK-kerk troont daar nog altijd hoog bovenuit. 
We voeren onder de oude Zaanbrug door, óók al vervangen door een breder en zwaarder 
nieuw exemplaar. De groei van het autoverkeer sinds mijn jeugd liet zich aflezen aan de 
grote hoeveelheid bruggen die we passeerden op een tocht van 2 uur, er zijn er minstens 
een drietal bij gekomen. 

Al varende werd er af en toe een blokje voorgedragen.
Kees-Jan Sierhuis las zelf ook eigen poëzie o.a. het gedicht "Het mirakel van Bakkum" 
op het geliefde duin- en strandoord voor Amsterdammers en de Zaankanters. 
Nog twee andere Zaanse dichters, Hans de Roo en Bob van Leeuwen lazen – vaak
humoristisch – werk. Tijdens de passage van Wormerveer deed ik een voordracht van 
toepasselijke poëzie: "Wormerveer" en "Nostalgia": respectievelijk een nieuw gedicht en
een ouder uit mijn bundel "Zeearmen" van 2002. 
Gerrit van den Nieuwendijk uit Zaandijk las een paar van zijn korte verhalen. 
Als generatiegenoot kon hij me soms behulpzaam zijn bij de herkenning van de oevers 
van Zaandijk en Koog aan de Zaan. Hij heeft de veranderingen langzaam zien voltrekken 
van wat voor mij opeens een overdosis was. 

De Zaanbocht alweer een stuk achter ons gleden we langs de Dubbele Buurt en de vroegere
steiger van de Alkmaar Pakketboot. Daarachter doemde een enorm fabrieksgebouw op.
"ZEEPZIEDERIJ" staat nog steeds op de bovenste etage geschilderd, waar bovenop het
reusachtige beeld van een adelaar met gespreide vleugels troont. Het behield de historische
schijn: van buiten nog de vroegere zeepfabriek van Jan Dekker, maar inwendig verbouwd tot
etages van nieuw luxeverblijf. Van blauwe overall naar witte boorden en mantelpakjes. 
Het deed me wel iets, dat gebouw met die adelaar, dat ik vanuit de bovenverdieping van 
mijn ouderlijk huis kon zien, en dat een grote rol speelt in een oorlogsverhaal dat ik schreef:
"Zunlichtzeep". Kort geleden nog te lezen op de Hernehim Cultuur blog in de herdenkings-
periode van de meidagen. Ernaast staat nog steeds een spijsoliefabriek in vol bedrijf, die 
ik kende als Crock & Laan. Dat is nou echt de Zaanstreek, wonen in de slagschaduw van
de industrie, zo is het altijd geweest, al in de tijd van de molens. 
Wat verder ligt het gemaal "Het Leven", ongetwijfeld vroeger een molen geweest maar dat 
was vóór mijn tijd - toen ik daar voorbij liep op weg naar het zwembad zoemden daar al de
elektrische pompen. Gerrit van den Nieuwendijk heeft ook nog in die "Zaanlandse Bad- en
Zweminrichting" gezwommen, daar kwam je het water uit met een groene snor. 
Iets voorbij die plek, aan de grens met Zaandijk, kende ik nog de molen "De Koperslager",
toen nog in vol bedrijf als de wind gunstig was, daar werden lijnolie-koeken geslagen als 
veevoer. Wie jonger dan een halve eeuw is heeft daar alleen nog maar de schuren van 
gezien, de molen is afgebrand. Maar verder aan de overkant stonden toen alleen maar wat 
verlaten opslagschuren, en daar verrees tijdens mijn zeevarende jaren de Zaanse Schans. 
Een openlucht museum van molens en huisjes die van allerlei plekken gedemonteerd daar
naartoe werden verhuisd. 
Ik krijg altijd een dubbel gevoel bij die Zaanse Schans, enerzijds vind ik het mooi dat er
veel meer geprobeerd wordt mooie oude cultuurhistorie te restaureren en te sparen, 
anderzijds vind ik die "uitstalling" toch een soort geschiedvervalsing. 
We voeren onder een nieuwe brug door in Koog aan de Zaan. Bovenop de leuning stond
een vrijwel blote man in de avondkilte, slechts bij de enkels nog vastgehouden door een 
vrouw die hem kennelijk hartstochtelijk wilde weerhouden van een heldensprong. 
Het was een "act" van John Epke die wel wat aandacht trok van het Koger publiek, dat zich
later toch een beetje teleurgesteld toonde toen hij tenslotte liever maar NIET sprong...  

Het mirakel van Bakkum 

Ze sprak plat Amsterdams
een soort zingen onder suikerspin
En altijd was het zomer 

Haar meest vermakelijke grap
aan de viskraam en op strand
al jaren "Here, spijs deze zegen"  

Amsterdam bracht vrouwen van de wereld
Altijd als ik het in de stad probeerde
Bleef ik toch het boertje van buuten 

Maar na een glas rosé aan het strand
was daar het mirakel van Bakkum
en liep ik in zeven sletten tegelijk 

Wat tijd doet met een oude foto
zomerbrons in zepia verschoten
Seizoen uit een vergeten plakboek 

© Kees-Jan Sierhuis

Varend van 'de Koog' naar Zaandam valt het me weer op welk een metamorfose al die fabrieksgebouwen van Honig, Verkade en Albert Heyn hebben ondergaan. En ik zocht 
met mijn ogen tevergeefs naar de plek waar ik van vroeger het Ruyterveer wist, een
pontje zoals er nu over het IJ naar het Centraal Station varen. 
In Zaandam speciaal ingezet om "de meisjes" van Albert Heyn en Verkade over te zetten
voor hun zware werkdag als inpaksters in de voedingsmiddelen industrie. 
Mijn oude school waar ze langs stapten, het Zaanlands Lyceum, is weg. 
De plek vanwaar eens het pontje voer onherkenbaar. 

meisje van verkade 

ingehouden zou ik je moeten proeven 
gepast benaderd als exquis genot 
maar je bedwelmt mij 

allang aan je verslaafd geraakt 
laat ik je smelten 
ongeremd laat ik me gaan 

wellustig zwelg ik zonder schaamte 
– jouw zoetheid nog mijn enig doel – 
het is passie beweerd gezond te zijn 

dus heerlijk mag ik jou genieten – puur – 
net zoals in het avonduur 
een eerlijk glaasje rode wijn 

© JohnN 

Tekst: © JohnN / John Zwart – voor Hernehim Cultuur 30 mei 2011. 

De dichter Atze van Wieren heeft duidelijk bij Uitgeverij "IJzer" te Utrecht zijn plek gevonden.
Alweer vier jaar geleden ging men daar een gedurfd project aan: een nieuwe vertaling in 
modern Nederlands van de Elegieën van Duino van Rainer Maria Rilke – Van Wieren had 
daar geruime tijd aan gewerkt. De gedegen manier waarop hij dit beroemdste werk van de
grote Rilke behandelde wekte vertrouwen, want in 2008 volgde bij dezelfde uitgever zijn
bundel "Grondstof" met gedichten van eigen hand. 

In februari ontving ik een uitnodiging voor de presentatie van weer een nieuwe bundel met 
eigen werk. "Bedevaart" bevat geheel andere gedichten dan de debuutbundel "Grondstof".
Een passende plek van presentatie was uitgekozen: de oude Ned. Hervormde Kerk van
Buitenpost (Frl.), de woonplaats van de dichter-schrijver. 

Op zaterdag 26 februari trof ik temidden van 20e eeuwse nieuwbouw een eerbiedwaardig
historisch godshuis, waarin van oudsher plaats is voor een grote geloofsgemeenschap. 
Sfeervolle orgelklanken bij binnenkomst, na het welkomstwoord gevolgd door een drietal 
liederen met pianobegeleiding gezongen door Gerrit Breteler, dezelfde veelzijdige kunste-
naar die ook de presentatie van "Grondstof" muzikaal omlijstte. 
Gewend aan zo'n 50 tot 100 belangstellenden bij een bundelpresentatie, verbaasde ik me
eerst over de keus voor die grote kerk, maar hier kwamen veel meer mensen op af. 
Hoe kwam die kerk zo vol? De verklaring ligt in het bestaan van een tweetal Stichtingen 
die de vele oude kerken in de dorpen van het noorden van 't land ter harte gaan. Al deze
monumenten zijn zo historisch en karakteristiek voor de plek waar ze in een ver verleden 
werden gebouwd, dat ze beslist behouden moeten blijven. De kleine kerkgenootschappen 
kunnen het onderhoud financieel allang niet meer aan, ondanks steun van Monumenten-
zorg. Daarom zijn in de provincies Friesland en Groningen elk een Stichting tot behoud 
opgericht. Zo betrekt men de hele bevolking bij dit erfgoed en men zoekt er gepaste nieuwe
gebruiksmogelijkheden voor. 
Er waren veel mensen aanwezig die bij één van de stichtingen betrokken zijn, een hele 
nieuwe groep poëzieliefhebbers wellicht.

In het interview met redacteur Desmensen van Uitgeverij IJzer kwam de wording van 
"Bedevaart" uitgebreid aan de orde. Van Wieren heeft zich niet vanuit drijfveren van geloof
op de kerken geworpen, toch – losgekomen van het 'geloof der vaderen' – beseft hij wel 
degelijk de grote invloed ervan op onze cultuur tot op vandaag de dag. Hij had een gedicht
geschreven op een oud kerkje in het Groninger Hoogeland en kreeg de smaak te pakken.
Vatte toen het plan op een reeks kerken in Groningen zowel als Friesland te bezoeken en
over elke provincie een serie gedichten te schrijven. Nog vóór hij tot het realiseren kwam 
kreeg hij het verzoek om een reeks gedichten van identieke vorm (4 kwatrijnen, 16 verzen)
te schrijven voor een bibliofiele uitgave van Oud Groninger Kerken. 
Uiteraard aanvaardde hij die eervolle opdracht en pas daarna is hij met zijn plan voor 
"Bedevaart" verder gegaan. Er volgde een 'Pelgrimage' naar de Alde Fryske Tsjerken in de
provincie waar hij werd geboren. 

De gedichten in de bundel "Bedevaart" zijn soberder, nog "dunner" in de woorden van
Desmensen, dan de poëzie van "Grondstof". Daarbij kan ik me aansluiten, in deze bundel 
is de dichter nog meer gaan 'schrappen'. Desmensen vermoedde de vorderende leeftijd als
oorzaak van het 'dunner schrijven' te kunnen aanwijzen. Ik denk dat óók de onderwerpen van
deze poëzie ertoe leiden, immers schrijven over zeer oude kerken en zich in de geest met 
die vroege kerkgangers te vereenzelvigen maakt vanzelf ingetogen en bescheiden. 

Het gedicht hiernaast:  "Verschijning" wordt gelezen, veelzeggend.

WP99 is de dichters contactgroep waarbinnen Atze van Wieren zijn werk regelmatig toetst. 
Het hoofdschudden zal daarop betrekking hebben, wellicht. 
WP99 is een zeer kritisch gezelschap, men spaart elkaar niet. 
Desmensen vindt "Bedevaart" beter dan "Grondstof". Na mijn eerste kennismaking met de 
nieuwe bundel weet ik het nog niet – "Grondstof" is óók goed, "Bedevaart" is ánders. 
Misschien iets meer spiritueel. 

Van Wieren maakte daadwerkelijk een pelgrimage langs alle kerken die door hem worden
bezongen. Meest in de winter. Soms zijn de kerken open, voor een expositie bijvoorbeeld, 
of gewoon ter bezichtiging. Maar vaker waren ze gewoon dicht. 
Dan moest de dichter op zoek naar de sleutel. 
De Groninger kerken zijn groter en rijker gedecoreerd, de Friese kerken zijn meest klein en
wat soberder. Verbazing soms over de argwaan: "Wat gaat u dan doen?" 
En de aarzeling om toe te geven aan het verzoek een poosje allééngelaten te worden. 
Wat weet een koster van inspiratie? Het is toch een vorm van meditatie die moet voeren tot
een treffend gedicht. De naam Spinoza valt. Het geloof in een andere vorm wellicht, niet het
geloof uit de boeken, maar het besef van de onbevattelijke kosmos. 
In dat open landschap van Noord-Nederland, dat zo confronteert met de eigen nietigheid, is
het niet zo moeilijk los te komen van het alledaagse. Al die kerken staan daar op met de 
hand opgeworpen heuvels, waarvan in Friesland en Groningen alleen de naam verschilt: 
wat men in Friesland 'terp' noemt, heet in Groningen 'wierde'. Eilandjes van bidden tot 
behoud, verstrooid in een landschap van verre horizon, maar waar de zee altijd dichtbij.
De afgelopen zes weken heb ik aandachtig in de bundel gelezen.
Begonnen ben ik met het derde en laatste hoofdstuk 'Pelgrimage Groningen' over de tocht
langs de Groninger kerken. 

Geen vat 

Vannacht een kant en klaar gedicht
gedroomd, waarin de dood
mij naar het leven stond. 

Het was in alles af
en wat ik op moest schrijven
lag sprekend voor de hand. 

Toen is het weer gegaan
nog voor ik pen, papier en bril – 

Ik krijg geen vat op wat
mij in de nacht omsluipt
en in de ochtend
starend achterlaat. 

Ik ken de 'Kerk te Paesens' waarvan je buiten op het wijde wad alleen de spits maar ziet.
Geen vissers meer hier achter de plangetrokken deltadijk, om wie daarachter leeft te 
behoeden voor de onberekenbare zee: "Toen werd de hemel zwart en wind/ 
een moordenaar. Een visser/ die geen zee te hoog gaat haalde/ zijn vangst binnen: 
drieentachtig man [...]"
De 'Kerk te Jorwert' moest Van Wieren wel bezoeken in de winter. 's Zomers wordt het 
al te druk van mensen die met eigen ogen willen zien hoe God van hier verdween *). 
"Het is middaguur en guur/ waait aan een winterwind./ Het dorp zwijgt in alle talen,/ 
er is al zoveel gezegd." Ik kan niet anders dan denken aan die twee dominees als ik lees:
"De kanselbijbel ligt plichtmatig/ open: Jeremia negenentwintig./[...]" Mijn gedachten 
gaan naar de stappen van Jan Slauerhoff over het kerkpad naar de deur waarop: 
"bewaar uwen voet..." Ook 'n niet-gelovige dichter, verwelkomd door Ds. Hille Ris Lambers. 
Ikzelf door Ds. Klooster bijna een eeuw nadien. Je voelt hier geen thuiskomst meer, 
schrijft Van Wieren "je komt hier op bezoek". Misschien treft hij hiermee het teken van
de tijd, zoals de oude vrouw op het kerkhof die tegen mij verzuchtte 
"It wurd der net better op" 

Het middengedeelte van de bundel is het omvangrijkste hoofdstuk dat de titel van het 
geheel draagt: "Bedevaart". Deze gedichten zijn nog verder losgekomen van de materie.
Geen kerken, die in de beide andere hoofdstukken nog hun tastbare stenen houvast aan
de gedachten geven, zoals ooit geloven de mensen tot het bouwen bracht. 
De dichter en de filosoof, die toch vaak hand in hand gaan, vallen nog meer samen. Grote
gedachten in sobere woorden aangeraakt, in een decor van een leeg strand, een lichtbaan
van de maan over het water, een grote radiotelescoop in het stille landschap - luisterend 
oor naar een ver verleden. "Wie schiep het woord als God het wás,/ in welk heelal had 
het zijn woning?/ …" (Oerknal) – "...Van wat ooit was, van toen/ er nog geen aarde was,/
geen grond onder de voeten.// ..." (Wachters bij Westerbork) "...Het heelal is koud en 
veel te groot./ Wij bouwen een huis in de lucht,/ ons roepen slaat dood in lichtjaren ver// ..." (Onzekerheidsprincipe). Mooi sober neergeschreven vragen waarop geen antwoorden zijn.
Het dierbaarst zijn mij dan toch de gedichten waarin de schrijver ervan het dichtst bij 
zichzelf blijft. De gedichten die gaan over zijn twijfels, zijn bijna schrijvers-block, zijn blik 
op zichzelf als de jongen die hij was. 
'Verschijning' heb ik hierboven al aangehaald als de keus van Desmensen. 
Ontroerend het gedicht over de verloren klomp, door dichter in de herfst van z'n leven nog
steeds niet vergeten: 'Anders'. Prachtig en herkenbaar vind ik ook wat hij schrijft over de
vertwijfeling over een gedroomd gedicht dat na ontwaken zich niet meer grijpen laat:

1932: 
"Tijdens de incidentele momenten van afstandelijkheid waarin wij van onszelf bewust
worden als individuen, als anderen in de ogen van de anderen, heb ik me altijd afgevraagd
wat voor indruk ik fysiek en zelfs moreel zou maken op degene die mij dagelijks of 
toevallig zien en aanspreken. Wij zijn allemaal gewend om onszelf in de eerste plaats 
als een geestelijke en de anderen als een direct lichamelijke realiteit te beschouwen; 
heel vaag slechts beschouwen wij onszelf als een fysiek wezen dat een bepaalde indruk
maakt op anderen; en even vaag beschouwen wij de anderen als geestelijke realiteiten, 
maar alleen in de liefde en in conflicten beseffen we werkelijk dat de anderen net als 
wijzelf vooral een ziel hebben...."

"Kooibooispel" speelden we – de oorlog kenden we niet van nabij, dat was meer iets 
uit een donkere verte waarover ouders zacht spraken – cowboys tegen indianen was
onze inspiratie. Daar had je weinig voor nodig: wat kippenveren gestoken op een 
haarband en je was Winnetou - en al waren je pistolen een stuk hout, met post-
elastieken daarop vastgemaakt een eindje elektriciteitsbuis als loop, je waande je 
Old Shatterhand.   
Of je geraakt werd of niet, maakte je zelf wel uit. Kon je moeilijk nog ontkennen dat je
getroffen was, viel je gewoon om. Om even later weer op te staan en herrezen verder 
mee te spelen. 
Het laatste oorlogsjaar veranderde het spel, vrije tournooiveldjes waren niet meer vrij en
's nachts dreunden de vliegmachines waartegen het afweergeschut woedend blafte.
We moesten vaker binnenblijven en maakten tekeningen van vliegtuigen met sterren op
hun staart en hakenkruisen. Veel vlammen uit de motoren en regenbuien van neerval-
lende bommen. Een heldenstatus kreeg wie een herkenbaar stukje van afgeschoten
oorlogstuig bemachtigde. We maakten bootjes van biscuitblikken met planken aan 
elkaar en voeren door de gracht. 

We werden volwassen en voelden dat echte vrede iets anders was dan afwezigheid
van oorlog. Soekarno deelde voortdurend plaagstootjes uit met slinkse landingen op
Nieuw Guinea. De Russen speelden hoog spel, onder de ogen van Uncle Sam, 
bouwden zij raketbases op Cuba, om te mikken op Miami en New Orleans.
Ik moest mijn dienstplicht vervullen bij de marine in het hartje van de koude oorlog. 
En dat begon weer met soldaatje spelen. Eerste militaire vorming op de hei bij 
Hilversum, de geweren waren oud maar écht. Draven, kruipen, stormen. 
En roeien om het hardst met sloepen op de Loosdrechtse Plas.
Het marine oorlogsspel volgde daarna op een terrein bij de Diemerzeedijk aan het 
buiten-IJ. Daar stond "de moot", een doorgezaagd middenstuk van een oude torpedo-
jager, in een heel grote container geplaatst. Daar moest je in, het mangat werd
hermetisch afgesloten met knevels. Er kon immers met atoomwapens of gifgas 
gevochten worden, onzichtbare straling of dodelijke ziekten dreigden.
Het was nog maar spel, maar wel grimmig. 
Schemerdonker was het binnen met noodverlichtingslampjes die op accu's brandden.
De compartimenten lagen vol materiaal voor "damage control". In de scheepswand 
was veel schade, boven en onder de waterlijn. Knallen over de luidsprekers en
binnenspuitend water, eerst door één, spoedig door steeds méér gaten na een kreet:
"treffer onder de waterlijn bakboord vóór". We vochten om het water te stoppen met
lappen, houtproppen, kussens, dekens en planken. Terwijl je bezig was en het water
steeg vergat je het spel en voelde iets van de doodsangst die al die mensen op zee
hebben gevoeld als ze in de meedogenloze oorlog met hun schip de diepte ingleden.

Het varen op benauwde oorlogsschepen - alleen op de commandobrug is er royaal
bewegingsruimte - werd mij goeddeels bespaard. Al na de eerste zes maanden van
oefenspel werd ik tot het eind van mijn dienstplicht geplaatst op Noordwijk Radio,
dichtbij het strand van Langevelderslag bij Noordwijkerhout. Van daar hielden de 
Commandant Zeemacht (CZM) in Den Helder en het Ministerie van Defensie (MinDef)
in Den Haag de vinger aan de pols in 'de Oost' en 'de West'.   
Ik besefte goed dat zo'n radiostation een belangrijk doelwit is in oorlogstijd.
De adjudant (mijn chef daar) hield ons steeds alert dat we "overvallen" konden worden
vanuit zee -  was het dan niet écht dan toch wel als realistische oefening door een 
troepje woeste commando's in camouflagepakken met zwartgemaakte gezichten,
dat ons gebouw met wapens op scherp bestormde. 
"Wat zou je dan doen?" vroeg hij me. 
"Dan zou ik zeggen: goede morgen mannen, jullie treffen het, de koffie staat klaar".
Voor oorlogsheld ben ik niet in de wieg gelegd.

© John Zwart

Beentjes wil niet alleen maar de buitenkant kennen van andere culturen, hij wil tot 
het binnenste doordringen. Het kan haast niet anders of hij nam Arabische les. 
Het gelijknamige gedicht zou door een Arabische dichter geschreven kunnen zijn:

"...zeg nu habibi
proef met zachte tong
perzikzoete klanken […]
lippen van uiteen
herhaal habibi 
hoor mijn liefste [...]" 

Beentjes beseft wel dat de tijd en daarmee de wereld verandert, maar hij wil de 
scherpe kantjes van de botsende fasen verzachten. Ook bij een plotseling drama
binnen het leven van een individu speelt dat bij hem. Zijn werk bij Bartiméus 
(Blinden Instituut) confronteert hem met het lot van een jongen die nog onopge-
merkt aan een oogziekte leed en als gevolg plotseling blind wordt. 
In "als het licht uitgaat" brengt hij de woede na het ontwaken onder woorden als 
de jongen dan telkens weer tegen de nacht aanloopt. "...je handen smijten/ 
speelgoed meer kapot dan stuk..." 
Sober en daardoor juist zo aangrijpend is "Tommy"over de zelfmoord van een kind:
"een jongen vliegt met open armen/ een jezus zonder kruis/ het raam/ uit " 
Fysieke vergankelijkheid behandelt hij positief in "afsprong": "straks valt in as en
zand uiteen/ het lichaam dat ik was..." dat besluit met: "...fluit het lied van ankers
los/ rechte rug naar de einder/ waar je een ander zelf" Op weg naar een volgend 
leven, of de opwekking er vooral alles van te maken zolang het nog niet zo ver is?
Een heel bijzonder gedicht is "naamloos naakt" waarin hij zijn eigen geboorte uit
zijn moeder beschrijft. "...ik zwem uit haar vlees/ mijn nek een touw een kabel..."

de nagel van de tijd  

De bundel bestaat uit 39 gedichten over 7 hoofdstukken verdeeld: 

1. Het stamhoofd vertelt
2. Rood voorhoofd
3. Sterven
4. Moeder
5. Vader
6. Zwanger
7. Flarf

Het eerste deel – 8 gedichten – bevat onder andere de hier besproken gedichten
"Arabische les", "Ik zeg wat ik denk" en "Als het licht uitgaat". 
Deel twee – 4 gedichten – bestaat uit Boeddhistisch gerelateerde gedichten als 
"De zachte krachten" en "het dak van de wereld". 
Deel drie – 8 gedichten – met onder andere "afsprong" en "Tommy". 
Delen vier en vijf, gewijd aan moeder en vader kregen elk 3 gedichten, waaronder
het titelgedicht. 

Deel zes – zwanger – volgt in 7 gedichten de zwangerschap vanaf 7 weken 
tot en met "geboorte". 
Het laatste deel: Flarf (1, 2, 3, 4, 11, 14): 
De 6 gedichten waarmee de bundel afsluit, zijn een noviteit. Ze ontstaan met 
behulp van internet zoekmachines, waarbij de resultaten aan de creativiteit 
van de dichter worden onderworpen. 
"Flarf 2//zoekresultaten kruipen als kevers in het donker voort/ slingert een tram
verlicht door rood/ nergens staat boven/ vanuit de dichtgekitte ramen boven de
waterspiegel..." 
Ik maakte voor het eerst kennis met het fenomeen tijdens "Dichters in de 
Prinsentuin 2010" en heb er nog geen oordeel over. 
Laten we het voorlopig houden op: onbekend maakt onbemind. 

De bundel 'de nagel van de tijd' is evenals 'de dame en de vrouw' van Paul 
Roelofsen alwéér een uitgave van de Witte Uitgeverij, verschenen binnen de serie
"verse voeten", Zomer 2010.  ISBN 9789461070166 -  Prijs 10 euro. 

© John Zwart – voor Hernehim Cultuur – 9 april 2011.

Steeds vraag ik me af of het voor anderen net zó is of dat ik een buitenbeentje ben.
Deze week heb ik Ulysses van James Joyce uit gelezen. 
Na vijf jaar maar liefst, terwijl het over één dag in Dublin gaat - beleefd en verteld 
door drie personen die zich een vreemdeling in die stad voelen. Het laatste deel 
is een monoloog van een vrouw, Molly Blooms. Vooral dat deel vind ik prachtig, 
maar misschien komt dat omdat ik het net gelezen heb. 
Het is in een soort sneltreinvaart geschreven zonder komma's, punten, hoofdletters
of wat voor leestekens dan ook. 
Ik ga dat niet allemaal uitleggen, lees het zelf maar. 
En nu ga ik de Toverberg afstoffen want die moet ook maar eens uitgelezen. 
Ik ben al op de helft! 
                                                                              © Ronald M.Offerman 

Het is alweer geruime tijd geleden, dat Paul Roelofsen in samenspraak met Jos van
Hest het verschijnen van zijn dichtbundel "De dame en de vrouw" aan de literaire 
wereld prijsgaf. 
Een goed bezochte bijeenkomst in zaal Perdu te Amsterdam, opgeleukt met zeer
spannend solo-saxofoonspel door Arthur Heurrekemeijer en de gevatte reacties van 
Roelofsen op de onvoorspelbare vragen en kwinkslagen van presentator van Hest.
Ik kende Paul Roelofsen al wat langer van zijn veelal opmerkelijke optreden in de
Openbare Bibliotheek van Amsterdam, in het Theekoepeltje van Nicolaas Beets in
Alkmaar en in Hotel 1900 in Bergen NH. 

Deze dichter verdiende het mijns inziens om op Hernehim Cultuur wat aandacht te
krijgen voor zijn debuut. Helaas vond ik niet onmiddellijk gelegenheid om alles te 
lezen om er daarna zinvol over te schrijven. Om mezelf aan mijn toezegging te 
herinneren kreeg de bundel een plekje in mijn "Hernehim-koffertje" dat mij bij alle
poëziepodia vergezelt. Op een dag was de bundel opeens... weg. 
De dame en de vrouw allebei gevlogen en niet meer te achterhalen hoe en waarheen..
Gelukkig is de oplage groot genoeg en kon ik een nieuw exemplaar bemachtigen. 
En wat in het Hernehim-vat zit verzuurt nooit, iets vertraagd wil ik graag het volgende
met mijn lezers delen:

Paul Roelofsen (Harlingen 1940) heeft een journalistieke achtergrond, schreef ook 
korte verhalen en betrad pas op latere leeftijd het dichterspad. Een nieuwe fase van 
zijn schrijverschap, waarin hij het avontuur nog steeds weet te vinden, zelfs als dat 
van de dingen dichtbij moet komen, zoals de ervaringen tijdens zijn late avond-
wandelingen in het eigen dorp. 
Als dichter kun je hem zijn eigenheid niet ontkennen. Zijn gedichten zijn meestal 
kort en compact, ze behandelen de kleine dingen des levens in eenvoudige taal, 
waarbij je toch het gevoel krijgt dat op de achtergrond iets opdoemt dat veel meer
omvattend is. Het is slechts schijnbaar dat hij aan de oppervlakte blijft en in de 
laatste strofe heeft hij meestal een verrassing in petto die opeens een heel andere
kijk op het voorafgaande geeft. Zo spoort hij zijn lezers aan de gedachten te laten
zwerven naar nieuwe inzichten of vergezichten. 
Absurdisme is ook een liefhebberij van Paul Roelofsen waarmee de humor zeer 
gediend wordt, een element dat dichtbundels zo vaak moeten ontberen. 
Met Roelofsen valt te lachen, misschien niet schateren, maar stil in ironie. 
Gedichten in de ik-vorm ronden vaak af met een fikse dosis zelfspot, een eigenschap
die we bij anderen ook wat vaker zouden willen aantreffen, maar te zelden vinden.

De gedichten van de bundel zijn in drie groepen ingedeeld: 

1. Voor wie niet denkt 
2. Om mooi te zijn voor wie het ziet 
3. Er was eens 

Zoals bij Roelofsen te verwachten is zet hij ons daar weer eventjes op het verkeerde
been: De gedichten in het eerste deel kunnen wel over gedachteloosheid gaan maar
zetten juist tot denken aan. Meteen al bij het eerste "Zeno": wie maakt zich druk 
over grasmaaien, alles mag op zijn beloop gelaten. 
"dat het gras groeit/ moet het zelf weten […]" maar "dat de krant te laat/ 
op de deurmat valt/ maakt me razend". 
Voor die mensen die altijd "druk druk druk" zijn is het lezen van "Omwille jezelf"aan
te bevelen: "Als de druk toeneemt/ moet je doen/ of je gek bent/ en bloemen plukken
[...]" 
In het tweede deel komt de ontroering eraan te pas. Een gedicht als "Kinderangst" 
doet me denken aan sommige liedjes van Bram Vermeulen. Ook "Vader en zoon" 
roept een associatie op, in dit geval met Willem Wilmink's gedicht waarin hij allerlei
gestorven mensen op straat meent te zien, ook daarin is de ultieme confrontatie het
eigen spiegelbeeld. Roelofsen schetst zo'n situatie weer net even anders: 
"[...] hij dood, ik onderweg/ bezwegen wij elkaar/ […] tot hij verbrak en zei:/ 
zo zo m'n jongen/ je komt wel erg dichtbij." 
Het absurde komt aan bod als hij in "Rivier" de rivier óver de brug laat gaan en zich-
zelf er onderdoor. 
De titel van het derde deel doet sprookjes vermoeden. Niet onterecht, maar het zijn
vervreemde sprookjes. Roodkapje en de boze wolf geeft hij een heel andere draai in
"Geen sprookje": "[...]Toen de jager de wolf zag/ die in de zon lag/ bij te komen van
het verdrinken/ sloop hij nader// knipte de hechtingen/ in diens buik door/ sjorde de
stenen eruit/ en stiefmoeder erin [...]" 
Even vreemd zijn de bezoeken aan de hemel die Roelofsen beschrijft. 
Levend (of juist dood?) dreig je daar te verbranden – zijn hemel en hel in de gedachten
van de dichter één en hetzelfde verblijf? Een bizarre redding en een even bizar slot 
"[...] een spin zal je aan een draad boven het vuur uittillen/ en je bij je moeder weer
laten zakken// zij zal vragen waar je al die tijd bent geweest/ zeg in de hemel en 
blijf voortaan bij haar" 

"De dame en de vrouw" is een boekje vol verbazing en Breughel taferelen, je vraagt
je soms af, wat de dichter ertoe bracht om te schrijven wat hij schreef. 
Op de bladzijde "Aantekeningen" worden we wat wijzer. 
Bij de twee gedichten "Kermis" en "Schemeravond" is er geen enkele twijfel, die 
moeten zijn ontstaan na een van zijn vele nachtelijke wandelingen in zijn dorp 
Koedijk aan het Noordhollands Kanaal bij Alkmaar. 
Zoals met de dichter afgesproken publiceer ik hier integraal zijn gedicht "Troje",
het laatste uit het tweede deel van de bundel. 

Troje  

Het veulen koldert 
hoeven van de grond, de aarde brandt 
geschrokken raaf die uit de blaren stormt 

wolvin met rode bek rond witte bok 
gereten buik, de vacht gered 
strompelend in de boomgaard 

en daar de mannen van het rechte pad 
de één pist met een paardenstraal 
bij een ander druipt de kraan 

voor jou, Helena lief, in het warme gras, 
beschaamd achter een hek 
tussen gekrulde katten. 

Uit: "De dame en de vrouw", Paul Roelofsen – 
in de reeks "verse voeten" verschenen bij De Witte Uitgeverij – 2010.
ISBN 9 789461070111 

        © John Zwart - 23 maart 2011 - voor Hernehim Cultuur 

© Copyright Foto's resp dbnl en literatuurplein   

Naamloos vers voor de naamloozen 

Het was een gewone jongen, 
Misschien was de mond wat te breed 
En de houding iets te gewrongen, 
Een man die het nog niet weet. 

Een eenvoudige zoon van zijn vader, 
Van zijn moeder en van zijn land, 
Die niet wist nog: wat is er nader, 
Lier of beitel, aan deze hand? 

Die uit veelheid veel heeft gezwegen, 
Het woord was te zwaar en te groot; 
Die zich koos uit vele wegen 
Een weg uit...... en die liep dood. 

In angstuur en heen-en-weer-loop 
Werd onzekerheid tot beslist, 
En een kind tusschen muur en geweerloop 
Een man die te sterven wist. 

Geen beitel, geen lier was hem nader 
Dan het hart onder eigen hand. 
Nooit stierf er één vastberader 
Met den blik, die de blik was van vader, 
Van moeder en van zijn land 

Gerard den Brabander - Uit: "Geuzenverzen" 1945 

Armando (81), de winnaar van de vsb poëzieprijs 2011 is een dubbeltalent van naam,
zowel als beeldend kunstenaar als in de literatuur. De mediterraan klinkende naam
"Armando" staat voor de man die bij zijn geboorte in 1929 te Amsterdam ter wereld 
kwam als Herman Dirk van Dodeweerd. 
Net als bij Jan Wolkers geldt de aandacht van het grote publiek vooral één kant van 
zijn creativiteit - bij Armando valt die het meest op de schilderkunst, maar acteren 
heeft hij ook gedaan: oudere lezers zullen zich hem kunnen herinneren als één van 
de leden van een driemanschap – samen met Cherry Duyns en Johnny van Doorn - 
dat bij VPRO schitterde in de afleveringen van "Herenleed". Maar literair verwierf hij 
veel aanzien als vaardig NRC columnist en hij was bij deze krant ook 'n aantal jaren
kunstcriticus. Columns schreef hij zowel vanuit Berlijn als in Nederland. Tot boeken
gebundelde columns, "Machthebbers" en "De straat en het struikgewas", leverden
hem in de jaren tachtig al een tweetal literaire prijzen op: de Multatuliprijs en de
Bordewijkprijs. Door het internationale karakter van al zijn literaire werk, dat hij ook 
schreef vanuit Berlijn en Toscane viel hem ook nog een Gouden Ganzenveer ten deel.
Toch overweegt de faam als schilder, immers welke kunstenaar heeft nog tijdens zijn
leven een eigen museum? In 1998 werd de oude Elleboogkerk in Amersfoort na een
verbouwing ingericht als Armandomuseum, helaas nog geen tien jaar later door een 
felle brand verwoest, zonder dat er nog iets van zijn oeuvre uit het vuur kon worden 
gered. Slechts enkele belangrijke stukken overleefden doordat ze op de dag van de 
brand waren uitgeleend aan een expositie op een andere locatie. 
Gedreven schilderde hij dóór, al had hij bij de opening van het Armandomuseum als
zeventigjarige verklaard in zijn laatste creatieve fase te verkeren. 

Dag en nacht 

De blozende dag vertoont zich in een 
kleurrijke mantel, 
op ooghoogte hangen de lichamen te drogen, 
ze worden ongeduldig, ze worden 
onbesuisd. 
De nacht maakt de houten gaten zwart 
het bos beraamt, 
de hoestende voertuigen banen zich een weg, 
er brandt al licht boven de struiken. 

Armando 
Uit "Gedichten 2009" – Augustus 2009 

Onder leiding van autoriteit Gerrit Komrij maakte Nasr deel uit van de zeskoppige jury
die de winnaars van de de Turing Nationale Poëziewedstrijd moesten kiezen uit bijna
10.000 inzendingen (op iets meer dan 100 na). Toch was de hoeveelheid die de jury 
te verwerken kreeg duidelijk minder dan vorig jaar toen een vloedgolf van niet minder
dan 15.000 gedichten hen overspoelde. 
Een omslag van kwantiteit naar kwaliteit? Uit de woorden van voorzitter Komrij valt dit
misschien wel op te maken, want hij noemde de gemiddelde kwaliteit 'hoog'. 
Wie hebben de klus om uit 10.000 een top-100 te selecteren geklaard? 
Naast de Dichter des Vaderlands waren dat Alexander Ribbink, Esther Jansma, 
Huub van der Lubbe en Claudia de Breij. De top-10 die in de slotfase uit de top-100 
in de prijzen vielen waren allemaal uitgenodigd in de Stadsschouwburg. 
Het deed mij als HC-redacteur ontzettend veel plezier te ervaren dat er twee dichters
uitverkoren waren die meermaals ook al op HC publiceerden. "Hernehim Cultuur, 
de site voor bejaarden en anderszins gehandicapten" zo schreef nog niet zo lang 
geleden een jaloerse blogger. Die moet maar eens gauw zijn mond gaan spoelen, 
dunkt mij. 
De hoofdprijs van 10.000 euro ging naar Henk van Loenen (Vianen) voor zijn gedicht
"Onder de sterren", de tweede prijs was voor Peter Knipmeijer (Zeist) voor "Enige 
feiten over vallen", en voor de derde belangrijke geldprijs viel de eer op Maarten van
Dooremalen (Heerenveen), voor zijn gedicht "Jochem gaat op reis". Ook een prijs dus
naar de provincie waar gewoonlijk alleen maar "in het onverstaanbaars wordt gedicht"
aldus diezelfde jaloerse blogger die ik zojuist citeerde.
De 4e t/m 10e prijs waren ex aequo maar werden in mijn ogen aangevoerd door 
Anke Labrie (Amsterdam) met haar gedicht "Monumentje". Vooral omdat dit gedicht
door Nasr integraal in zijn inleiding was opgenomen. Anke verfraait al een groot aantal
jaren een pagina van de Hernehim site met haar prachtige schilderwerk in haar 
typerende stijl en zij werd door ons in 2009 ook al eens naar voren gehaald voor haar
opmerkelijke vertaling van het gedicht "Do not go gentle into that good night" van 
Dylan Thomas. Nog steeds te lezen op pagina vertalingen. Peter Knipmeijer was in 
2008 een van onze winnaars van een "Gedicht van de Maandprijs" voor het beste
themagedicht. 
Hiernaast staat het gedicht te lezen dat goed was voor de Turing hoofdprijs. 

© John Zwart voor Hernehim Cultuur. 

Er werd geschreeuwd en ik was bijna in de verleiding ook te gaan meedoen. 
Gelukkig heb ik het eerst even aangezien, voor 't rijpingsproces tot een meer bezonken
oordeel. Mijn spontane weerzin tegen drastisch snijden in de subsidies voor kunst en 
cultuur heeft het gelukkig niet gewonnen van mijn weerzin tegen hard geschreeuw in het
algemeen. Want dat stopt elke argumentatie zonder ruimte voor nuancering te laten.
Natuurlijk, als orkesten van naam uit elkaar dreigen te vallen moet er wel front gemaakt
worden tegen de barbarij die tot zulke plannen in 't regeerakkoord hebben geleid. 
Er is ook een groot afbraakeffect bij sommige fondsen, die mede van overheidssubsidie
afhankelijk zijn – denk maar aan de stipendia, of, ander voorbeeld: de instrumenten-
fondsen voor musici. Dat zijn faciliteiten voor investeringen in de kunst en cultuur van 
de toekomst. 
Maar er mag wel eens kritisch gekeken worden of er wel overheidsgeld in concoursen 
en prijzen moet worden gestoken. Kunst en cultuur is geen sport, waar je met fotofinish
vaststelt wie er een honderdste seconde eerder over de streep kwam, dus onbetwist de
winnaar is. Er is een jury en/of een stem van publiek nodig voor een oordeel en daarmee
komt de willekeur binnen. 
Elke jury is subjectief, publiek óók – soms zelfs onmiskenbaar partijdig. 
Prijzen mogen dan wel prestige opleveren voor de winnaar, maar ze zijn bijna altijd een
bron van onverkwikkelijk gekrakeel. Nog geen 2 weken geleden was er 'n beschamend
voorbeeld van. Toen werd in Utrecht een "NK" gehouden. Een NK?...die term doet 
vermoeden dat het niet om cultuur, maar om sport gaat!   Maar dit betreft de edele
dichtkunst - de uit de VS overgewaaide vorm ervan: "poetry slam".

Liefdesgedicht, ouder werk: 

Vervulling 

Zij is vervuld van mij; 
haar lichaam is gelukkig 
en haar geluk belichaamd. 

Ik leger mij opzij. 
Het mijne is te nukkig 
en een geluk dat zich schaamt 

mijn bloed en vlees te worden 
verdicht zich wel in woorden 
en die houden mij vrij: 

wanneer ik niet genoeg van 
haar houden kan, zij houdt 
alles van mij geborgen. 

Morgen is het weer vroeg, dan 
ontbijten wij getrouwd. 
Ontoegankelijk morgen. 

Er waren dit weekend weer veel podiumdichters op pad.
Gisteren Eijlders en 't Blijvertje in Amsterdam, in Zeist werd een prijs uitgereikt en 
verder weg bracht SKAC dichters en cabaretiers samen in Chaam - of (s)chaam als
je Pom wilt geloven. 
Voor mij Eijlders dus. Vroeg donkert het al in deze late zondagmiddaguurtjes. 
De wintersfeer komt al een beetje tot leven nu de kale takken van de bomen op het
Leidseplein al zijn ingepakt met ontelbare kleine lichtjes. De oostenwind is kil... de
mensen gaan graag naar binnen. 
Een behoorlijk grote opkomst. Het thema was wat moeilijk: 
"Denk je dat je de enige bent die over een bepaald onderwerp nadenkt en dat je
omgeving van die dingen geen notie heeft? Op persoonlijk vlak of breder verband, 
op maatschappelijk terrein? Misschien weet je van gedichten over zaken waar nog
niemand over schreef, behalve die ene dichter?" 
Ja, ja, daar schud je niet zo 1-2-3 de verzen voor uit je mouw. Maar zoals vaak
houden vele dichters zich daar ook niet aan, des temeer eer voor wie serieus werk
op zo'n zeldzaam thema meebracht. 
Mooie voordrachten van J.C. Aachenende - die afgelopen week nog schitterde in de
'Salon der Verzen' op Frankendael - van Joop Scholten, van Aurora Guds en een
onbekende Britse dichteres. 
En een debuut van 't bekoorlijke meisje Rosa Veltman, maar één gedichtje mocht
ze, maar die komt wel weer terug.
Wie vandaag terug was na lange afwezigheid: Jako Fennek, die een ontmoeting
beschreef die hij had met onze majesteit, incognito op een openbaar bankje zomaar
ergens in de stad. Het poëtisch element van het rendez-vous: haar hoed met bloemen
waaromheen de bijen zoemden.

Het Letterkundig Museum en de Koninklijke Bibliotheek: 
Het geheugen van Nederland. 
Dinsdag t/m vrijdag 10-17u zaterdag en zondag 12-17u. 

Mijn kennismaking met 't geheel vernieuwde letterkundig museum in Den Haag ! 
Het is verre van muf of bedompt, een associatie die je zou kunnen krijgen bij een 
dergelijk museum. Het ademt licht! 
In de lente van dit jaar is het, na een grote renovatie - waarvoor architect Herbert
van der Bruggen uit Amsterdam tekende - heropend in een prachtig doelmatig 
gebouw. Door eregast Harry Mulisch, een heel goede reden om nu toch eens een 
kijkje te gaan nemen. 
Het blijkt uitstekend bereikbaar, de ligging aan het Prins Willem-Alexanderhof 
is vlakbij het NS Centraal Station van Den Haag. 

Het kleine gezelschap waarin ik verkeer bestaat uit drie generaties en waaiert 
meteen uit: iedereen wil op zoek naar zijn/haar favoriete schrijver. 
Ik laat me eerst verrassen door de prachtige Nationale Schrijversgalerij: 
geschilderde en gebeeldhouwde portretten van 500 schrijvers en dichters, van 
Louis Couperus tot Toon Tellegen. 
De boeiende personages op linnen kijken me veelkleurig aan. 

Vandaag probeer ik de mens achter de schrijver te zien. 
Het wordt een feest van herkenning: Jan Wolkers, Jan Cremer (natuurlijk op zijn
motor), Rutger Kopland, Tsead Bruinja, Neeltje Maria Min, Willem Frederik 
Hermans, Jan Siebelink, Hella Haasse, Driek van Wissen, Adriaan Roland Holst. 
Zomaar een greep uit velen. ..
Een elfjarig jochie pakt mijn arm in het voorbijgaan: "Heb je Anne Frank gezien?" 
Ik wijs naar het lachende meisjesgezicht tussen gebeeldhouwde oude koppen. 
"Dan is ze toch wel heel belangrijk." zegt het kind. 
"Dat wisten we toch," zeg ik met een knipoog. 

Het Pantheon is een openbaring. Daar kunnen we een selectie van honderd 
dode schrijvers vanaf de middeleeuwen tot in deze eeuw bekijken. 
In chronologische volgorde schuiven we langs hun beeldschermen. 
We krijgen portretten te zien, filmpjes, maar horen ook gedichten en verhalen.
Het eerst kies ik Vasalis. Waarom? 
Haar poëzie spreekt me aan. Zij gaf slechts drie gedichtenbundels uit, daarna ver-
scheen er nog één postuum. Ik zie en hoor hoe ze gelauwerd wordt door een nog 
jonge Ed Nijpels. Natuurlijk was ik al op de hoogte dat ze haar gezin en beroep 
(psychiater) altijd voorop stelde. Nu zie ik in een filmpje hoe ze zich beweegt en 
ik hoor haar een gedicht lezen. De verteller verklaart dat het in haar poëzie vaak om
een natuurindruk gaat, gevolgd door een bespiegeling. 
Ik kijk naar een fragment van het toneelstuk van Joost van den Vondel: de "Gijsbregt
van Amstel", theater dat al in 1638 voor het eerst werd opgevoerd - maar neem ook 
kennis van het feit dat hij werd onterfd door zijn moeder: omdat hij veranderde van 
geloof van doopsgezind naar katholiek. Interessante wetenswaardigheden. 
Net zoals het feit dat aan de dichter Lucebert (debuut in 1949) in de jaren vijftig een
prijs werd onthouden omdat hij bij de officiële gebeurtenis als een "keizer" verkleed
verscheen... 
Er is filmmateriaal te zien van het privéleven van de dichter Herman Gorter uit de tijd
dat hij op bezoek was bij de familie Clinge Doorenbos in 1926. Oude tijden herleven
voor mijn ogen. 
Ik loop van de dichter Guido Gezelle, dichter/priester uit de negentiende eeuw (van
wie ik ooit het "Schrijverke" uit mijn hoofd leerde) naar Anna Bijns (eerste gedichten-
bundel uit 1528). Deze dichteres mocht vanwege haar vrouw zijn geen lid worden van
de Rederijkerskamer. Maar door haar bijzondere prestaties kon ze niet genegeerd 
worden. 
Ik sta stil bij het gedicht "Egidius waer bistu bleven" (anoniem), getoond op een 
maagdelijk witte muur. Even droom ik weg naar mijn middelbare schooltijd, toen 
mijn leraar Nederlands die woorden zo gevoelig voordroeg. 

Opnieuw kom ik Vasalis tegen. Nu bij de verzameling handschriften. Haar gedicht
"Appelboompjes" schreef ze op een receptbriefje. Dichterbij haar dagelijkse leven 
kan niet. Ouder is een brief uit 1881 van Vincent van Gogh aan zijn broer Theo. 
Geïllustreerd met prachtige tekeningen over het boerenleven. 
De weemoed grijpt me even wanneer ik denk aan het digitale tijdperk waarin ik zelf 
leef. Wanneer heb ik voor het laatst een echte brief ontvangen? 
In een brief uit 1884 van A.L.G. Bosboom Toussaint aan Busken Huet beklaagt zij 
zich dat ze niet aan schrijven toekomt door de onrust die de grote schoonmaak met 
zich meebrengt! 

Het verstrijken van de uren dwingt me verder te gaan naar de parafernalia 
(voorwerpen die ooit aan dichters en schrijvers hebben toebehoord). 
Ik kijk in het fotoalbum (1928) van Renate Rubinstein en bewonder de broche die 
minnaar Simon Carmiggelt haar ooit cadeau gaf. 
Zonder dit museum had ik nooit geweten welke kamerjas Jan Slauerhoff zo graag 
droeg en op welke typemachine Simon Vestdijk zijn meesterstukken voltooide. 

"Schrijven houdt de dood op afstand." is een uitspraak van Charlotte Mutsaers, 
die in een andere vorm ook weer werd gebruikt door Marita Mathijsen bij de 
uitvaart van Harry Mulisch. Ik schrijf dit origineel snel even op een papiertje, om 
te onthouden. 
Mijn gezelschap vindt het inmiddels wel genoeg. Ik koop in de Museumwinkel 
nog even het tijdschrift "Letter", ook alweer met feitjes zoals in het Pantheon, 
ik lees dat Jan Siebelink ("Knielen op een bed violen") altijd wanneer hij Den Haag
bezoekt even neerstrijkt in "Hotel Des Indes." Ik pak de elfjarige bij de hand. 
De woorden van Anne Frank leerden mij ooit dat vrijheid de moeite van het 'vieren'
waard is! 
"We gaan nu in een heeeel mooi hotel een gebakje eten!" 
En ik beloof mezelf dat ik nog een keer terugga naar het Letterkundig Museum, 
alleen. Op mijn gemak, een hele lange middag. 

Deel 1 – Levend begraven en gered.

Het ziet ernaar uit dat ik mijn dag-nacht ritme helemaal in de war heb geschopt. Want ik
stond wel vier uur later op dan gewoonlijk en was toch niet uitgeslapen. Gisteravond
namelijk eerst nog even gekeken naar P&W voor het verhaal van Ingrid Betancourt. 
Toen zag ik in de aftiteling dat tegen twee uur de eerste Chileense mijnwerker uit de
benarde diepte de buitenlucht weer zou bereiken met de noodlift. 
NOS live liet gedurende de hele nacht een directe beeldverbinding op internet stromen.
Meestal val ik toch pas rond half twee in slaap, daarom dacht ik: "dat wil ik toch wel
meemaken als die eerste kerel uit dat kooitje stapt - als een beertje uit zijn hol van
onvrijwillige winterslaap, diep in de korst van moeder aarde, zes-zeven Utrechtse dom-
torens op elkaar gestapeld onder het maaiveld." 

Wel even wat anders dan geregisseerde emo-tv. Hier zijn kale puur menselijke emoties
aan de orde. Al is er weinig actie tóch blijf je kijken: 
Het ronddrentelen van al die kerels met witte helmen in rode veiligheidsvesten rond die
stalen kegel die daar als een vis aan de lijn boven dat diep-diep-diepe gat in de grond 
hangt – en dan weer een camerapositie in de grote tent met allemaal vrouwen en een 
paar, heel weinig, grote kinderen. Het valt meteen op hoe jong de meeste van die 
vrouwen zijn, prachtige jonge Chileense meiden, voortdurend met een brede lach op hun
gezicht. Naar elkaar toe maken ze telkens grappen, ze schateren soms, terwijl ze daar
toch al veel langer dan 24 uur op die kale kille nachtelijke berg bivakkeren. Ze kunnen
nauwelijks een paar minuutjes hebben geslapen. Ze geven elkaar lekkere hapjes door.
Geen spoor van uitputting, ze leven duidelijk op de adrenaline in hun bloed. 

Intussen komt het bericht dat de voorbereiding (er wordt eerst een arts naar beneden
gelaten) langer duurt. Lichamelijk onderzoek bepaalt de volgorde van vertrek. Door 
deze vertraging zal de eerste mijnwerker rond de klok van tien uur – drie uur 's nachts
Nederlandse tijd – boven aankomen... 
Je kijkt naar de opwindkabel, telkens weer stokt het geleidingswiel even, er wordt 
gevierd en dan weer opgehaald, en dan wéér stop. Om het gelukkige slot van deze
bijna-tragedie mee te maken moet nog heel wat langer gewacht worden... Het wordt
uiteindelijk niet drie uur, ook niet vier uur, maar nóg veel later... 
Maar al die wachtenden nemen het zoals het valt en de gezichten blijven vrolijk. En ik
blijf kijken. Naar een lifttoren, een opwindmachine, naar een rond gat in de grond met 
het formaat van een rioolput deksel, naar een stilstaand en dan weer even draaiend
geleidingswiel, naar rondlopende gehelmde mannen met "Chile" op hun rug, naar een
gehelmde jonge vrouw met lange blonde haren, die rondloopt met een andere jonge 
vrouw met prachtige lange zwarte krullen. Dat moet de vrouw zijn van de eerste die 
naar boven gehaald wordt. 
Er is geen commentaar, wel achtergrondgeluid. Kijkend begrijp je dat de blondine in
het witte jack een begeleidster is, die deel uitmaakt van het reddingsteam. Zij biedt 
steun aan het thuisfront. 
De lier draait en draait maar door, dan vertraagt het opwikkelen van de lange, lange
staaldraad op de trommel. Langzaam komt de capsule de laatste meters boven de
aarde omhoog. Iedereen dringt samen rond het boorgat, een dozijn gehelmde mannen
in hun rode jacks, vooráán staan een paar man met "RESCUE" op donkere jassen. 
De twee vrouwen staan wat terzijde terwijl het deurtje wordt geopend, de passagier 
wordt zijn helm met mijnwerkerslamp afgenomen. Hij krijgt een zonnebril opgezet 
tegen de felle bouwlampen, en dan de helm weer terug op zijn hoofd. 
Pure vreugde breekt los als de opmerkelijk fitte man al zijn redders omhelst en 
bedankt. Er wordt geklapt, gezongen, gescandeerd! 

Eindelijk vallen man en vrouw elkaar in de armen en versmelten een minuut lang...
Eigenlijk moest daar geen camera bij zijn, zo voelt het. Maar doordat er wèl camera's
bij zijn kunnen wij dat toch meebeleven, dat is het eeuwige dilemma. We beleven de
oervorm van levensvreugde vanuit de bijna-confrontatie met de dood, als tegenwicht 
voor alle ellende die de tv ons dagelijks voorschotelt. 
Als je bedenkt hoe ruim twee maanden geleden al die vrouwen, die families, een 
bijna-zeker doodsbericht moesten ervaren, hoe ze desondanks meer dan twee weken
op de been bleven met alleen een sprankje hoop: 
"misschien lééft hij tóch nog, daar diep onder de grond. Laten ze hem tijdig vinden..."
Dan krijgen ze het ongelooflijke bericht "we zijn alle 33 in leven en maken het goed",
dat bovenkomt, aan de boorkop vastgebonden. 
En vervolgens steeds maar wachten, week na week. 
Geen wonder dat die vrouwen, net als hun mannen in de mijn, niet hebben geslapen
deze laatste dagen, hun lichamelijke klap komt nog, zodra de adrenaline stopt. 
Gelukkig zijn ze bijna allemaal jong, sterk.
Ze redden het wel, de Chilenen zijn een taai volk, alle Zuid-Amerikanen trouwens. 

©  John Zwart – 13 oktober 2010 

Deel 2 – Vertrouwen dat de angst verdringt. 

Die positieve stemming onder die vrouwen allemaal samen in die tent op een kale 
bergrug in de Andes is werkelijk fantastisch. En als 'live' beeldscherm-kijker geniet ik
er een beetje van mee... je verbeeldt je dat je kunt voelen wat zij voelen. Zo goed als
de veerkracht van die vrouwen, zal de gedachte áán hun vrouwen die kerels daar 
beneden moed en uithoudingsvermogen hebben gegeven. 

Na mijn ochtendrust kijk ik weer verder. In de herhaling zie ik nu ook beelden van 
beneden in de mijn: want een paar dagen geleden is er een camera omlaag gelaten
en vaste lampen die ze aan het "plafond" van hun ondergrondse gevangenis konden
bevestigen. Zo kan men boven alles zien wat zich in de diepte afspeelt. Ik zie in de
herhaling hoe de "capsule Fenix-2" beneden arriveert en de eerste man, na een 
afscheid instapt. Hoe hij onder applaus van zijn collega's door het gat in het "dak" 
uit het oog verdwijnt. 
'Live' zie ik de aankomst van 'nummer 16', Daniel Herrera, een vrijgezel van 27 jaar
die wordt opgewacht door zijn moeder. Een roerend weerzien tussen een moeder 
en haar zoon. 
Het spontane gejuich, geklap en geroep is al tot zich herhalend ritueel geworden. 
Het applaus begint al zodra de voortschuivende wijzer het 100m punt passeert, dan 
is er al stemcontact mogelijk met de man in het gat. Als het deurtje wordt geopend
klinkt een yell: CHILE! Chi-chi-chi le-le-le!!  - Het zal nog 17 keer klinken.

Intussen zijn de eerste mannen alweer veilig thuis. Er is een interview met een mijn-
werker naast zijn vrouw gezeten op de bank, links en rechts van elk zit een kindje, 
met z'n viertjes knusjes samen. De man spreekt heel verstandige woorden: "ga ons
niet als artiesten of journalisten benaderen". Ik denk dat hij eigenlijk bedoelt: 
maak geen popartiesten van ons die je overal achtervolgt. 
"Ik ben een mijnwerker en zó moeten jullie ook naar mij kijken".  
Toch overweegt hij zijn beroep te eindigen. Hij is veertig jaar. Zijn vrouw en hij zijn
oprecht gelovige katholieken, zoals zoveel Zuid-Amerikanen. Hij vertelt dat hij nooit
getwijfeld heeft aan het slagen van de reddingsoperatie, nadat "God gaf dat we 
werden gevonden". 
Zijn vrouw zegt zelf ook veel vertrouwen in een goede afloop te hebben geput uit 
haar geloof. Dat vertrouwen in steun van een hogere macht heeft hen ongetwijfeld 
door de tijd geholpen die, vooral in die eerste weken, een hel moet zijn geweest. 

Wij maken vooral in Europa een tijdperk door van secularisatie. Daar is de laatste jaren
zelfs een afkeer van de katholieke kerk als instituut bij gekomen. Los van de bekende
misstanden is het zeker goed als we van dogmatische kerkelijke machten loskomen 
met hun dwingende ge- en verboden. 
In Europa zijn de meeste 'christenen' in dat stadium. Veel mensen in de Amerika's,
in Afrika en Azië hebben echter steun aan hun persoonlijke geloof in een band met 
"de hogere macht". Het stelt hen in staat te leven in een bestaan waar wij de grootste
moeite zouden hebben nog enige levensvreugde te vinden. Dat geloof is hen van harte
gegund – en neem maar aan dat bijvoorbeeld de katholieke Zuidamerikanen echt in
meerderheid heus wel condooms of andere voorbehoedmiddelen gebruiken, dat ze 
begrip hebben voor euthanasie en niet lijden aan homofobie. Ze houden van een god
van liefde en hebben een doof oor voor sommige woorden van de paus van Rome. 
Zo zal het ook met de Islam kunnen gaan. En dan is er absoluut geen aanleiding met
elkaar in de strijd te gaan over de hiërarchie van het ene geloof boven het andere. 
Als een moslim in grote problemen "Allah-akbar" uitroept is dat hetzelfde als de uitroep
van een christen in nood: "oh God help me". 
Soms kun je het gewoon niet aan dat het heelal zo leeg is. 

©  John Zwart – 14 oktober 2010 

Twee dichters kwamen een recente bundel presenteren: Merik van der Torren uit 
Amsterdam met zijn uitgave "Sarabande" - Paul Roelofsen uit Alkmaar liet ons een
serie gedichten horen uit zijn bundel "De dame en de vrouw". 
Een interessant debuutoptreden was er van Angela Lanser, van wie onlangs al een 
gedicht op Hernehim werd gepubliceerd.

              Je zit bij een zee vol water
               je harkt je gedachten
               tot een keurig grindpad
               geiten lopen door de voortuin
               ze strijken neer en stijgen op....         (strofe van Myrte Leffring)

De dichteres Myrte Leffring ontmoette ik deze zomer al in Rotterdam, waar in 
De Verborgen Tuinen een poëziemiddag werd georganiseerd door "Ongehoord
Rotterdam" tijdens Poetry International Festival 2010. 
Zij is de hoofdgast die extra aandacht krijgt van Nuel Gieles. 
Ze is dit jaar gestart met een programma: ‘Dichter aan de vleugel’ , samen met de
pianist Marijn van de Ven. Een heel bijzonder optreden van twee heel contrasterende
mensen. Myrthe draagt introverte vaak heel gevoelige poëzie voor die soms heel
subtiel en zachtjes met slechts enkele aanslagen op de piano wordt omspeeld.
Marijn heeft een stevige bariton, hij zingt krachtige gedichten terwijl hij zichzelf erbij
begeleidt. Door telkens elkaar af te wisselen ontstaat een boeiend optreden.
De schrijver van dit bericht, John Zwart, doet ook nog iets tegen het slot van de avond.
De keus valt op aanrakingen en muzikaliteit: "Langzaam voedsel" (slowfood),
"Beeldend kunstenaar" en gedeeltelijk gezongen "Balladen om Frederik Aakere och
lilla fröken Cecilia Lindt" van Cornelis Vreeswijk. 

©  John Zwart – 10 oktober 2010  

Zondag 19 september was Hernehim weer in Dichterscafé Eijlders in Amsterdam.
Presentator Paul Lokkerbol en mede-organisator Ronald Offerman kregen een grote
stoet dichter-voordragers binnen. Het zou wel kunnen dat het een recordaantal is 
geweest. Het liep dus weer uit. 

In de oproep hadden ze gezegd: "Kleur in gedichten, of kleurrijke gedichten willen
we graag horen op de openingsmiddag van het nieuwe seizoen – de politiek, de 
wielrenners, het oranjegevoel, een kleurrijke vakantie- overal komt kleur aan te pas".
Wim Schroot, trouw bezoeker sinds jaren, werd herdacht. Hij overleed in augustus.
Zijn weduwe, die vaak in de pauzes piano speelde, was bij deze seizoensopening
aanwezig. 

Het was een drukke middag, ik heb het niet allemaal meer scherp in het hoofd. 
Misschien is het al leuk om een indruk te geven van de kleuren die de voordragers
lieten rondspatten, aan de hand van wat summiere aantekeningen die ik maakte:
"...wij zeggen wat je moet doen/ Salome wil het hoofd van Johannes de Doper op een
schaal/ betover de man/ hij zal voor je zwichten/ dans heel de nacht voor de koning..."

Ergens viel een one-liner "liefde op de arbeidsplaats duurt tot kwart voor vijf". Van wie?
Dat ben ik even kwijt. Floor Voerman, de kunstzinnige maker van de beroemde 
Eijders Posters – wanneer komt daarvan een verzamelboek voor de liefhebbers? 
In kleur uiteraard? "...voorwaarts iedere stap/ maar waar naartoe?" "...en dat geduldig wachten/ tot het is afgelopen/ is dat alles/ wat er is?"... 
"verliefd/ nu uiterste waakzaamheid/ het zal wel weer overgaan". 
Aurora Guds "...beeld achter glas/ de stad/ het vuil en de dood" …
"wat zweeft en dwarrelt/ de gedachten daarbij..."
Natuurlijk waren er ook verwijzingen naar het kabinet waaraan intussen al werd 
getimmerd "bruin" En bijna ieder die hem enigszins gekend heeft stond wel een paar
seconden stil bij Wim Schroot ("hij is dood") als een eerbetoon aan de liefhebber van
het simpele rijm. Sander Brouwer bulderde vanaf zijn troon naast het trappetje 
"Wim Schroot was gróót/ hij gaat NOOIT dood". Zijn aforismen waren weer zorgvuldig uitgekozen "...met oneindigheid als achtergrond/ dans je naar de dood". 
Een dichter met een contrasterende naam Grijs schilderde de kerken in Porto 
"met alle kleuren van de regenboog". 
De Vlaamse Erika Destercke uit Gent voerde ook het hele palet van de regenboog
bijeen met een gedicht op de "duivels pil" een paddenstoel. Ik meen er de heksen-
boleet in te herkennen. Uit haar slotgedicht bleven mij de volgende verzen bij: 
"...het is zoals het vuil in de afwasbak/...een haar in de boter" Een onbekende gast 
droeg in het Engels voor, zijn gezicht bedekt door een Palestijnendoek. 
Het onderwerp leek "holding on to the freedom of mind", welnu daarvan gaven de 
dichters toch volop blijk. De voordracht ging van Sjanghai tot naar Kopenhagen, 
de boodschap werd niet helemaal duidelijk en valt ook niet helemaal goed. Heeft 
niet iedereen zijn vrijheid van geest, zolang hij niet is gehersenspoeld?
Hein vd Assem bracht daarna een ode, we veerden weer op. Zelfs aan het 
verschijnsel borderline wist hij vrolijk kleur te geven: "...het leven is theater".  

Misschien betekent het besef van dreiging van marginalisering juist een stimulans
die wij ontberen: als je ziet hoe lankmoedig wij zijn terwijl we van dag tot dag zien
hoe de spreektaal klakkeloos wordt doorspekt met Engelse uitdrukkingen en
zegswijzen, hoe noviteiten zonder meer worden overgenomen zonder ons maar 
één seconde af te vragen of we niet in staat zijn een origineel Nederlands woord 
te bedenken. 
Wat dat betreft kunnen we veel leren van de dichters in het Afrikaans, óók hoe zij
creatief zijn met originele samenstellingen. Wat zegt u van deze voorbeelden:
"stofgetrap" voor het lopen, draven over een droog pad – "fluitgehyg" voor de moei-
zame ademhaling van een longlijder – "skadukinders" voor kinderen die geheel
onopgemerkt in gebrek leven – "roosknopdou" voor een heldere zuivere dauw-
druppel – "supergom" voor als aan de grond genageld staan. (hetzelfde woord als
de Afrikaner gebruikt voor secondelijm) 

De universiteit van Stellenbosch kent gelukkig nog steeds een uitgebreide faculteit
Afrikaans en Neerlandistiek. Gedurende het weekeinde 17-18 september 2010 was
deze universiteit gastgever voor het "Woordfees" in het kader van de zesde jaarlijks
Versindaba. 
In het Sasol kunsmuseum Ou Hoofgebou en de kelder van Hotel Lanzerac speelde
zich een programma van presentaties en voordrachten af en tevens was er een
Dichtersgala. De Proteaprys vir Poësie werd uitgereikt aan de dichter Breyten
Breytenbach. Hij aanvaardde de prijs met enig bezwaar: eigenlijk is hij een fervent
tegenstander van "wedyvering" in de poëzie, wat toch de drijfveer is van 't instellen
van een prijs. 
In een lezing van Joan Hambidge werd eer betoond aan de grote namen als Dana 
Mouton, Ingrid Jonker en Johann de Lange. Er werd een studiemiddag gegeven 
hoe met poëzie te werken "vir laer skool leerders". En er was een optreden van 
Koos Oosthuysen en Antjie Krog bij de voorstelling van negen nieuwe debutanten.
Tijdens het Dichtersgala aan het slot hebben nog diverse andere actieve dichters
opgetreden, waaronder onze Hernehim-vriend Floris Brown. 
Er is een jaarbundel "Versindaba 2010". 
Prikkel uw creativiteit lees Afrikaans en dicht in rijker Nederlands! 

© John Zwart – 19 september 2010

Het Drentse Open-Dichtfestival voor de vierde keer alweer, dit jaar een stukje
opgeschoven in de tijd: van augustus naar september.
Een gelukkige omstandigheid, want dat bracht het verschil van regen naar zon. 
Met een wat compactere opstelling in gedachten werd het halfrond, dat eerdere
jaargangen stond opgesteld om de grote heuvel met de oog-steen, verlaten. 
Boeken- en kunstkramen, kookkraam en podia nu bij elkaar gesitueerd langs de
eerste helling, die luwte bood tegen windvlagen, die in het begin van de festivaldag
nog wat kil aanvoelden. 

Vanaf elf tot na het middaguur kwamen de deelnemers in een gestage stroom 
het terrein op. Heel wat mensen met auto's en al, het thema dat de festivalorgani-
satie dit jaar meegaf was "poëzie en de kookkunst" en dat zouden we weten óók:
hele keukenuitrustingen werden er aangevoerd.
Wie van ver kwam was wel aan een brunch toe, daar was op gerekend door de
organisatie. Met zo'n thema laat je je dichters niet op een droogje zitten met een
lege maag of een meegebracht klef broodje uit de rugzak. Vóóraan op het terrein 
stond een soort kinderdraaimolen, maar dan zonder de carrouselpaarden. In plaats
daarvan een café-opstelling en een werkende catering – wat van de installaties van
de deelnemers niet altijd gezegd kon worden, maar daarover later.

Het begin is weinig spectaculair en er is ook nog niet zoveel publiek. In andere 
jaren was dat wel anders toen er meer "lawaai" werd gemaakt, bijvoorbeeld die 
keer dat de start gepaard ging met trommelslagers! 
Misschien was de act van Mart Brok als de door pech achtervolgde kok, bij wie
steeds maar enorme stoom- en roetwolken uit zijn pannen blijven opstijgen, een
mooie start geweest. 

Niettemin doet Ko de Laat, die natuurlijk zijn Festivaldichterschap 2009 mocht 
laten gelden, zijn best ons meteen in een vrolijke stemming te brengen. Hij komt
uit Tilburg en het is dus geen wonder dat hij regelmatig geïnspireerd wordt door
de beroemde kermis aldaar. "Waar komen al die mensen toch vandaan? (…) 
't is of ze slechts een dag of tien bestaan/ om op de kermis rond te mogen 
dolen..." Harig trollenvolk en kermismeiden bevolken zijn werk: "de kermismeiden
gaan elk jaar schaars gekleed (…) ze hebben vast aanbidders bij de vleet..." 
Ko heeft een treurige soort humor die aan Hans Dorrestein doet denken. Stevig 
eindrijm, sonnetten en snelsonnetten – "sonnettettes" zou Driek van Wissen 
zeggen – worden vaardig door hem gehanteerd. De verbinding naar het thema is
makkelijk gelegd, hij hoeft zijn 20 bundels (elk jaar een bundel) er maar op na te
slaan. En gegeten wordt er volop op de kermis, maar of je wel van kook-Kunst 
kan spreken is zeer de vraag. 

"ik ga zitten 
knikkende knieën 
neem het tussen mijn vingers 
het zand, het gras 
aan deze waterkant 
en terwijl de brug open gaat 
vraag je om mijn vingers 

til je mij op in een dans 
onder de sterren 
die naast ons 
in het kanaal oplichten 

je bent warm 
adem in mijn hals 
je lijf leeft 

liefde zingt in je gezicht 
nu hier 
nu ik aan de oever in je armen lig 

gaat de brug weer dicht"  

Delia Bremer 

Dan komt het moment van de prijsuitreiking - de Publieksprijs valt toe aan 
Hannelly Krutwagen. Waarschijnlijk waren er veel mensen onder de indruk 
van haar voordracht geheel uit het hoofd. 
De jury vindt Ria Westerhuis (3), Laura van Loon (2) en Delia Bremer (1) 
de drie beste dichters van het DODfestival 2010. 
Allemaal vrouwen in de prijzen dus (maar eigenlijk zijn er slechts twee prijzen,
Hannelly en Ria moeten het doen met de "eeuwige roem"). 

De Festivaldichter 2010 is Delia Bremer uit Nieuweroord - opkomend talent 
Laura van Loon uit Emmen. 
Het thema voor 2011: "poppen en de poëzie". 
Festivaldatum: zondag 4 september 2011. 

Hée: "En die andere Laura dan, Laura Wijnands?" zult u als oplettende lezer 
vragen... Ik heb de andere jeugdige dichteres in haar mooie chique zwarte jurk
niet op het podium gezien. Was haar optreden dan zo kort dat het onopgemerkt
passeerde tijdens een plaspauze van mij? 
Geen idee, nog voordat de jury haar beslissende slotwoord spreekt is zij, samen
met vriendin, reeds vertrokken. 
In ieder geval: In 2011 nieuwe ronde, nieuwe kansen! 

© John Zwart – voor Hernehim Cultuur 10 september 2010