Hernehim Cultuurpagina's
Pagina Schrijvers - Slauerhoff, Jan J

Jan Jacob Slauerhoff werd op 14 september 1898 in Leeuwarden geboren als zoon in een gezin dat een stoffeerders- en behangerswinkel dreef aan de Voorstreek. Zijn gezondheid was van jongsaf zwak. Hij leed aan astma en was gevoelig voor bronchitis. Hij bracht zijn middelbare schooltijd in Leeuwarden door waar hij o.a. bevriend was met zijn leeftijd-genoot Simon Vestdijk, maar als achttienjarigen vertrokken zij onafhankelijk van elkaar naar Amsterdam om daar te studeren. Wel in dezelfde faculteit: medicijnen. 

De onrust was al jong in de geest van Slauerhoff gewekt, in zijn ogen waren Leeuwarden en Friesland benauwd en hij had een sterke drang om zelfs helemaal aan het benepen Nederland te willen ontsnappen. In zijn studietijd eerst nog alleen in de geest, maar al spoedig ook in werkelijkheid. Tijdens een studievakantie maakte hij liever een zeereis in plaats van naar Leeuwarden af te reizen. Die zeereis bracht hem in Porto en Lissabon. Het lijkt wel alsof deze ene zeereis onmiddellijk bepalend is geweest voor zijn leven. Hij ziet en doorleeft daar alle herinneringen aan de oude glorie van het historische zeevaardersland Portugal. 
Nog tijdens zijn studie begon hij als jonge twintiger te dichten over de zee, waarvan voor hem een gevoel van bevrijding uitging. Hij debuteerde met de bundel "Archipel" in 1922, pas 23 jaar oud. Voor dit debuut werd hem van veel kanten lof toegezwaaid. 

Na zijn afstuderen combineerde hij de opleiding met zijn hang naar de zee door te solliciteren als scheepsarts bij de Java-China-Japanlijn, een Nederlandse rederij die vracht- en passagiersdiensten verzorgde van Nederland naar Nederlands Indië en tussen de havens van ZO-Azië. In die tijd (1925) toen de vliegtuigen nog van latjes en bordkarton waren, ging al het reizen nog per schip. 
Macao, die kleine Portugese enclave aan de Chinese kust was zijn hernieuwd contact met de oude Portugese cultuur uit de zestiende en zeventiende eeuw – de tijd van de ontdekkingsreizen -  die later erg bepalend zou worden voor zijn werk en eigenlijk voor zijn levenshouding. 
De ontmoeting met een standbeeld van de schrijver en dichter Luis de Camoës (1524-1580) in dat Chinees-Portugese havenstadje was aanleiding om zich daarnaast te laten fotograferen. Hij laat vervolgens De Camoës figureren in een historische roman "Het verboden rijk". 

  Slauerhoff naast de Camoës in Macao in 1926.

Ook het beleven, temidden van een mensenzee, van die met Europa zo verschillende Chinese cultuur heeft op hem een blijvende indruk gemaakt. Dit resulteerde in de roman over een zeeman (marconist) die zijn schip in Amoy (Xiamen) verlaat om zijn bestaan in het Chinese binnenland voort te zetten: "Het leven op aarde". 
Zijn volgende reizen gingen naar Zuid-Amerika waar hij in Pernambuco (Recife) en Rio de Janeiro opnieuw contact kreeg met de reminiscenties van de Portugezen. 

In de jaren '30 keerde hij toch weer enige tijd terug naar Friesland en nam een poosje een huisarts praktijk waar in Beetsterzwaag. Er ontstond een vorm van vriendschap met de toen al grote dichter J.C.Bloem, die destijds met zijn veel jongere vrouw Clara Eggink in St. Nicolaasga woonde. 
Toch was Slauerhoff geen man van zeer hechte en blijvende vriendschappen, daarvoor was hij te rusteloos. Als dichter en schrijver was hij wel heel productief in die periode van tijdelijk verblijf, hij vertaalde oude Chinese poëzie en bundelde ze. Na "Clair-Obscur" verschenen  verzamelde verhalen: "Schuim en Asch" en "Lente eiland" en nog een poëzie bundel "Serenade". 
Hoewel hij ook trouwde - met de ballerina Darja Collins - vluchtte hij in 1932 weer naar zee. Ten dele om financiële redenen (crisisjaren dienden zich aan), zich vestigen als arts, zowel als een vaste aanstelling in het team van een universiteitskliniek behoorde niet tot de mogelijkheden. Maar óók omdat het huwelijk met de tomeloos ambitieuze Darja Collins niet altijd zonder wrijving was. 
Weer vertrok Slauerhoff naar Zuid-Amerika: Argentinië en Brazilië. Op die reis scheepte zich een Française in, een ex-prostituee die door een man 'n geweldig en luxueus leventje in Rio was voorgespiegeld. Slauerhoff had zijn eigen gedachten over haar werkelijke toekomstbeeld en voelde behoefte tot bescherming. Hij wist de vrouw te bewegen naar haar eigen land terug te keren. Misschien had zij bij hem een zachte snaar geraakt, hij maakte van haar diverse foto's, die een paar jaar geleden nog te zien waren op een Slauerhoff expositie in het Scheepvaartmuseum te Amsterdam. 

In 1933 bleek weer zijn hechte binding met zowel de zee als de Portugese cultuur toen zijn bundel "Soleares" verscheen. Tragisch is dat hij steeds meer werd geplaagd door zijn kwaal. 
Ondanks conflicten was er toch sprake van een hartstochtelijke liefde tussen Slauerhoff en zijn vrouw die - niet na weloverwogen keuze - in verwachting raakte. De baby, een jongetje, bleek bij de geboorte niet levensvatbaar. Slauerhoffs vrouw vatte onmiddellijk haar passie voor de dans weer op en droomde nog altijd van een internationale carrière. Beiden leefden toen elk een eigen leven. 
In 1935 strandde het huwelijk en hoewel zwaar astmatisch en waarschijnlijk al met tuberculose onder de leden monsterde Slauerhoff toch weer aan als scheepsarts voor een Afrikareis. Eigenlijk vormde zijn gezondheid gedurende zijn hele leven zijn grootste kwetsbaarheid. Hij bleek allergisch voor kinine en kon zich daarom onvoldoende beschermen tegen de tropische malaria. In een haven aan de oostkust liep hij een zware infectie op van deze ziekte. 
Via een tussenstop van de 'Springfontein' in Genua werd hij opgenomen in een ziekenhuis waar een tijdelijke verbetering intrad, vervolgens keerde hij - naar later bleek 'terminaal' - naar Nederland terug. Daar publiceerde hij nog "Een eerlijk zeemansgraf" voor hij op 5 oktober 1936 in het verpleeghuis 'Villa Carla' te Hilversum stierf. 

© John Newswatcher.        januari 2002 (rev. juni 2004)

O engeitado

Ik voel mij van binnen bederven
Nu weet ik waaraan ik zal sterven:
Aan de oevers van de Taag.
Aan de gele, afhellende oevers,
Er is niets schoners en droevers,
En 't bestaan verheven en traag.

Ik bewandel 's middags de prado's
En 's avonds hoor ik de fado's
Aanklagen tot diep in de nacht:
"A vida é immenso tristura"-
Ik voel mij al samensnoeren
Met de kwaal die zijn tijd afwacht.

De vrouwen die visch verkoopen
En de wezens die niets meer hopen
Dan een douro meer, voor een keer,
Zij zingen ze even verlaten,
Door de galmgaten der straten,
In een stilte zonder verweer.

© J J Slauerhoff

No fundo, sinto-me apodrecer.
Agora sei onde e de quê irei morrer:
A beira do Tejo, de suas margens
macilentas e inclinadas.
Nada é mas belo e triste
E a existência sublime e lenta.

De tarde vagueio pelos prados
E a noite ouco o queixume dos fados
Até romper a madrugada.
- "A vida é imensa tristura" -
E logo sinto as amarras desse mal
Que no tempo aguarda fatal.

São as varinas quem canta o fado
E os entes que já nada esperam.
- "Mais um copo pra esquecer" -
Deixam-no desamparado,
Ecoando por becos e vielas,
Num silêncio que consente.

© Slauerhoff - Palletti

Bronnen: Soleares, Slauerhoff een biografie (Wim Hazeu), 
Letterkundig Museum, Scheepvaartmuseum Amsterdam, Portugese Cultuurkring Holland.

^Hernehim      

HOME