Hernehim Cultuurpagina's
Pagina Schrijvers - Vasalis, Marie

Het is geen unicum als er een boek, of een poëziebundel uitgegeven wordt.
Jaarlijks overstrómen de uitgevers ons met vele honderden titels van bekende of minder bekende auteurs. Het is voor een gewone geïnteresseerde lezer niet bij te houden en dan beschouwen we hier alleen nog maar datgene waar de Meulenhoff's, de Bezige Bijen, de Arbeiderspersen en al die andere grote bekenden ons mee verblijden.
Daarbij is het verbazingwekkend hoe het fenomeen marketing zich óók al op literatuur heeft geworpen, als betrof het een nieuw deodorant of een smakelijk zoutje. Het succes van de 'marketeers' is onmiskenbaar, zij hebben alle literaire rubrieken in de media aan een touwtje hangen.

Bijna twee jaar geleden alweer schreef ik een column, toen elke weekend bijlage en iedere radio- en tv-rubriek, die zichzelf een cultureel sausje overgoot, zich opeens massaal op een Nederlandse Française wierp, die een beschouwing over 'de Nederlandse man' schreef.
De dame debuteerde een triviaal boekwerkje aan de hand van 35 interviews met buitenlandse dames met 'n Nederlandse man als partner. Wekenlang wierp onze journalistiek zich op deze smakelijke dame en promootten haar in sneltreinvaart tot 'bekende Nederlander'. Intussen bleven andere werkelijk interessante boeken onbesproken of op zijn minst onderbelicht. Het lijkt wel met literatuur net als met commerciëel gepromote jeugdrages. Daar is het een geaccepteerd feit dat er perioden zijn dat alle middelen periodiek worden opgezogen door één fenomeen. De ene keer heet het Pokémon dat naadloos overgaat in Harry Potter tot er weer iets anders is dat alles overschreeuwt.

Misschien dat het daarom is, dat ik dit voorjaar een dubbel gevoel had bij de nalatenschap van de dichteres Marie Vasalis. Tijdens haar arbeidzame leven Margaretha Droogleever Fortuyn, psychoanalytica, langdurig verbonden aan de Universiteit van Groningen, die bijna vier jaar geleden, in 1998, stil in het dorpje Roden (Dr.) op bijna negentigjarige leeftijd overleed.
Zoals zovele dichters schreef zij haar poëzie naast het beroep wat zij uitoefende. Een páár bundeltjes maar, die mij zeer lief zijn.
Geliefd, omdat zij die schreef in de tijd dat het geen bonton was om cryptogrammen te schrijven: moeilijk te doorgronden gedichten waarop de lezer zich lange tijd het hoofd kan breken over de diepe gedachten die de dichter tijdens het schrijven bezig hielden. Marie Vasalis' gedichten brengen in de eerste plaats een directe ontroering teweeg, ontroering die je diep in je binnenste kunt voelen, warmte, soms doen ze een traan opwellen. 
Ik wil hier een oud gedicht citeren, geschreven in een tijd vóór de spellingsvereenvoudiging van Marchand. De 'oude spelling' die het gedicht onmiskenbaar in een tijdsbeeld neerzet, maar niettemin is het nog springlevend en de verlangende spanning van de wachtende op de afspraak doet het sterk invoelen. Omdat het door haar in het gedicht beschreven gevoel zo authentiek en tijdloos is, wordt de lezer onmiddellijk door haar binnengelaten: 

Wachten in den ochtend

Ik zat te wachten in een groot en leeg café
in bont gedoken, rillend in mijn eigen vuur
en alle bleeke kellners wachtten mee…
Zij spraken weinig, met gedempte stem:
ze wacht op hem, ze wacht op hem, op hem…
Er was geen klok, geen tijd, alleen maar duur.

De roode boomen brandden in het park omhoog
en het geblaarte rilde in hun naakte brand;
ik zag het, en ik zag een vreemde hand
voor mij op tafel, mager, en die soms bewoog
op 't roode kleed – de voorhang van een tabernakel

Toen was ik niets meer dan maar één tentakel
die blind'lings strekte, één blind oog voorop
en één doof oor, één sprakelooze, open mond,
gestrekt en zoekend tusschen duizend menschen
en afgeleid door geen – één dringend wenschen
totdat hij enkel maar dien enen vond,
dien 't oog kon zien, het oor kon horen
en dien de mond had uitverkoren
en die de roep daaruit verstond.

Tot hij daar was, tot hij daar stond
en ik, nog ganschelijk verloren,
hem nauw kon zien, hem nauw kon hooren.

"De Vogel Phoenix" - 1947 Uitg. Stols

Geen wonder dat het werk van Marie Vasalis ver na 1954 nog steeds bleef verkopen. Vanaf dat jaar verschenen er geen nieuwe bundels meer van haar hand. Maar de tot dan uitgegeven werken kwamen tegemoet aan de behoefte aan poëtische gedichten die bleef bestaan en die door de vijftigers en latere dichters van de tweede helft van de vorige eeuw steeds minder werden geschreven. 
Natuurlijk bleef zij gedurende de volgende jaren nog regelmatig een gedicht schrijven. Immers welke dichter stopt nu ècht op zeker moment? Geen ènkele toch, zelfs als het slechts geliefde vrije tijdsbesteding is, het dichten blijft dóórgaan, zoals het ademen. Maar na die oude uitgaven was zij zodanig vervuld van haar wetenschappelijke beroep dat zij niet meer publiceerde.
Intussen oogstte Van Oorschot de opbrengst van de ene na de andere herdruk van haar oorspronkelijk werk.

Natúúrlijk ben ik blij dat de latere pennenvruchten van Marie Vasalis niet tot de kleine familiekring besloten bleven, dat óók ik er kennis van mag nemen. Maar toch bracht het uitbrengen van "De oude kustlijn" weer zo'n dubbel gevoel. Want zonder enorm reclame bombardement zouden de liefhebbers van Marie Vasalis deze bundel moeiteloos hebben ontdekt, herkend en gekocht.
Maar  Van Oorschot was dagenlang niet uit de hilversumse studio's en de andere nieuwsmedia weg te slaan. Hij kreeg bij elke omroep, die zo graag het werk van de collega's nog een keer overdoen, een gastvrij onthaal. Er werden intussen diverse goede bundels uitgegeven, maar we stonden bloot aan een enorm offensief waarbij uitsluitend het focus gericht bleef op die ene postume bundel 'De oude kustlijn'. En dat heeft Van Oorschot die al slapend rijk wordt van de eindeloze reeks van Voskuil niet nodig en Marie Vasalis al evenmin.
Ik werd kriegel, omdat Marie Vasalis ná haar dood nog tot een soort hype wordt gemaakt. Als er al één is die zelf geen hype zou willen zijn is dat de dichteres zelf. Rustig, bescheiden, teruggetrokken en op het laatst van haar leven heel intens bezig met het ondergaan en de acceptatie van de naderende dood, waarmee ze ons een leerzame les naliet in alle schoonheid van haar poëzie:

Sub Finem 

En nu nog maar alleen 
het lichaam los te laten – 
de liefste en de kinderen te laten gaan 
alleen nog maar het sterke licht 
het rode, zuivere van de late zon 
te zien, te volgen – en de eigen weg te gaan. 
Het werd, het was, het is gedaan. 

"De Oude Kustlijn" - 2002 Uitg. Van Oorschot

Ik heb gewacht met deze impressie te publiceren om me zelfverwijt te besparen, immers direct reagerend zou ik mij  óók hebben geschaard onder al die lieden, die zich verdringen als vazallen van Van Oorschot om aandacht voor de postume Vasalisbundel te vragen. Maar nu doe ik dit toch... 
Mea culpa, het is niet specifiek deze bundel waaraan ik denk, ik doe een poging om het innerlijke wezen van de dichteres Marie Vasalis te benaderen. 
Waarschijnlijk vanuit het weten dat ik haar over niet zo heel lange tijd ook in die late zon zal moeten volgen. Zij heeft me in dit open gedicht weer in haar gevoelswereld binnengelaten. 
Tot over twintig jaar, tien of morgen?

© John Newswatcher  oktober - 2002

^Hernehim      

HOME